Bazı sorular vardır; insan ilk duyduğunda gülümser, ikinci bakışta ise durup düşünür. Göbeklitepe ile Antarktika aynı cümlede geçtiğinde ortaya çıkan duygu tam da bu. Biri Güneydoğu Anadolu’nun taşlarına gömülü, insanlık tarihini geriye doğru iten bir arkeoloji alanı. Diğeri haritada gördüğümüz ama çoğumuzun gerçek bir yer gibi değil, dünyanın ucundaki beyaz bir perde gibi düşündüğü buz kıtası. Peki bu iki yer neden zihinlerimizde aynı koridora düşüyor?
Bence cevabın bir bölümü bilgi eksikliğinde değil, bilgi boşluğunun yarattığı iştahta saklı. İlk alan, yazıdan çok önce büyük sembolik düzenler kurulabildiğini hatırlatıyor. Buz kıtası ise uzaklığı, sertliği ve sınırlı temas hissiyle “orada bizden gizli kalan ne var?” sorusunu doğal biçimde büyütüyor. Biri geçmişe bakınca, diğeri haritaya bakınca aynı hissi üretiyor: Bildiğimiz hikâye tam olmayabilir.
Bu yüzden komplo kültürü böyle eşleşmeleri sever. Çünkü bu kültürün en sevdiği şey kanıt bolluğu değil, boşluk bolluğudur. Birkaç güçlü görsel, birkaç yarım bilgi, birkaç tarih sıçraması ve araya serpiştirilmiş “tesadüf mü?” cümleleri… Sonra zihin kendi kendine hat çizmeye başlar. Asıl mesele de burada başlıyor: O çizgilerin hangisi düşünmeye değer, hangisi yalnızca zihnin açlığından doğuyor?
Neden aynı zihinsel hatta anılıyorlar?
Bu eski alan bugün yalnızca arkeolojik değeri yüzünden konuşulmuyor. UNESCO’nun dünya mirası listesine giren taş çevreler, avcı-toplayıcı toplulukların da büyük emek, sembol ve ortak inanç düzenleri kurabildiğini göstermesiyle güçlü bir kırılma noktası. Kısacası bize eski insanı fazla küçümsediğimizi hatırlatıyor. O taşlar, “medeniyet” dediğimiz hikâyenin sandığımız kadar düz bir çizgi olmadığını söylüyor.
Antarktika ise başka bir taraftan aynı kapıyı açıyor. O kıta hakkında konuşurken yalnız coğrafyadan söz etmiyoruz; erişilemeyen, tam hissedilemeyen ve sıradan insanın gündelik deneyiminin dışında kalan bir alandan söz ediyoruz. Buz kıtası üzerine kurulan iddialar bu yüzden yalnız soğukla ilgili değil; kapalılık hissiyle ilgili. Uzaklık, zihnin en sevdiği büyüteçtir.
İnsan görmediği şeyi olduğundan büyük hayal eder. Tarihte de böyle, siyasette de böyle, coğrafyada da böyle. Eski taş çevreler için “oradaki semboller neyi saklıyor?” diye sorulur. Güney kutbu için “orada bize gösterilmeyen ne var?” diye sorulur. Sorular aynı değildir ama motoru aynıdır. İkisi de bilinmeyeni, büyük açıklama isteyen zihinlere sunar.
Burada dikkat edilmesi gereken önemli bir çizgi var: Bir şeyin gizemli görünmesi, mutlaka gizli olduğu anlamına gelmez. Bazen asıl büyü, hakikatin kendisindedir. Bu arkeolojik alan gerçekten şaşırtıcıdır. Buz kıtası gerçekten olağanüstü bir yerdir. İnternet ise çoğu zaman gerçek hayret yetmediği için bir kat daha sis eklemeyi sever.
Yapay zekâ bu oyunu değiştirir mi?
İşte mesele burada bugünün asıl kapısına geliyor. Eğer yapay zekâ bu alana ciddi biçimde sokulursa, iki farklı sonuç aynı anda mümkün hale gelir. Birinci ihtimal sevindirici: Binlerce görseli, kazı planını, uydu görüntüsünü, metin kaydını, yönelim verisini ve tarihsel notu aynı anda tarayan sistemler, insan gözünün tek başına göremediği örüntüleri yakalayabilir. Arkeolojide mekânsal analiz, uzaktan algılama, yazıtsız sembol kümeleri ve hatta kazı alanları arasındaki yapısal benzerlikler yeni sorular üretebilir.
Bu kötü bir şey değil. Tam tersine, doğru kullanıldığında çok verimli olabilir. Bu araç bir şeyin “gerçekten bağlantılı” olduğunu ispatlamaz ama araştırmacının nereye ikinci kez bakması gerektiğini gösterebilir. Bazen bir sütunun yerleşimi, bazen bir motifin tekrar oranı, bazen de farklı dönemlerden gelen veriler arasındaki tuhaf yakınlık ilk kıvılcımı böyle doğurur. Yani sistem kendi başına gerçeği bulmaz; ama şüpheyi daha disiplinli hale getirebilir.
İkinci ihtimal ise daha tehlikeli. Çünkü algoritmalar, insan zihninin zaten meyilli olduğu bir hatayı büyütebilir: zayıf benzerlikleri anlamlı sanmak. İnsan beyni desen bulmayı sever. Makine de ona yeterince gevşek komut verdiğinizde bu sevgiyi hızlandırır. Alakasız iki motifi yan yana koyar, üç tarih arasında dramatik bir hat çizer, yetersiz veriyi etkileyici bir anlatıya dönüştürür. Sonuçta ortaya bilim gibi konuşan ama hikâye üreten bir sistem de çıkabilir.
Bu yüzden bu araç komplo kültürünün dostu da olabilir, freni de. Eğer veri kalitesi, kaynak disiplini ve çapraz kontrol varsa, faydalıdır. Eğer yalnızca “bana şaşırtıcı bir bağ bul” diye çalıştırılıyorsa, karşımıza çıkan şey araştırma değil; parlatılmış spekülasyondur. Asıl soru bence şudur: Makineyi gerçeğe yaklaşmak için mi kullanacağız, yoksa zaten inanmak istediğimiz şeye daha şık bir dekor kurmak için mi?
Bu yeni okuryazarlık hakkında en sağlıklı yer korku ile teslimiyet arasındaki orta alandır. Ne algoritmayı büyülü bir bilge gibi görmek gerekir ne de masum bir oyuncak gibi. Araç, onu hangi niyetle kullandığınıza göre ya büyüteç olur ya sis makinesi.
Antik çağda makine zekâsı var mıydı?
Soruyu bugünün kelimesiyle kurunca cevap kolay: Hayır, antik çağda bugünkü anlamıyla yapay zekâ yoktu. Veri merkezleri, öğrenen modeller, sayısal ağlar, dil modelleri yoktu. Ama bu hızlı cevap, daha ilginç olan kapıyı kapatıyor. Çünkü bazen mesele “vardı mı, yok muydu?” sorusundan çok, “insanlar zekâyı dışarıya nasıl taşıyordu?” sorusunda saklıdır.
Bir toplum kendi bilgisini taşlara, ritüellere, göksel takvimlere, sayım düzenlerine, mekân planlarına ve mekanik araçlara dağıttığında, aslında düşüncenin bir kısmını bedenin dışına kurmuş olur. Bu tam olarak yapay zekâ değildir; ama zekânın dışsallaştırılmasıdır. Ortak hafızayı bireyin kafasından çıkarıp sisteme, nesneye ve düzene aktarmaktır. Bence ilk taş çevrelere bu açıdan bakınca yapılar yalnız taş gibi görünmüyor; kolektif bir hafıza düzeni gibi görünmeye başlıyor.
Antikythera Mekanizması bu tartışmada özellikle önemli. Bilim insanlarının uzun süredir incelediği bu antik Yunan aygıtı, göksel hareketleri hesaplamaya yarayan son derece sofistike bir analog düzenek olarak kabul ediliyor. Bu, modern anlamda düşünen bir makine değildi elbette. Ama insan zihninin belirli hesap yüklerini metale ve dişliye aktarabildiğini gösteriyordu. Yani mesele bazen yapay zekâ değil; yapay hesap, yapay hafıza ve yapay düzen kurma yeteneğidir.
Bu açıdan bakınca antik çağın makine zekâsı sorusu biraz şekil değiştiriyor. Belki bugünkü anlamıyla yoktu. Ama insanlık çok erken dönemlerden itibaren zekâyı yalnız beynin içinde taşımadı. Sembollere, yapılara, takvimlere ve araçlara paylaştırdı. Belki de bugün bizi asıl şaşırtan şey, atalarımızın düşündüğümüzden daha az ilkel olması değil; düşündüğümüzden daha sistem kurucu olması.
Son söz: gerçekten bir hat var mı?
Bugün elimizde iki uç nokta arasında doğrudan, kanıtlanmış, tek çizgilik bir ilişki yok. Bunu söylemek gerekir. Ne gizli tünel hikâyesine ne de dünyayı baştan kuran tek merkez masalına yaslanmadan konuşmak zorundayız. Ama şu da doğru: Bu iki imgenin aynı merak alanında buluşması tesadüf değil. İkisi de insanın bildiği dünyanın kenarına dokunuyor.
Biri geçmişin sisini, diğeri coğrafyanın sisini taşıyor. Algoritmalar ise şimdi bu iki sisin arasına üçüncü bir katman ekliyor: hesaplanabilir merak. Önümüzdeki yıllarda daha çok insan eski metinleri, eski haritaları, kazı verilerini ve uydu görüntülerini makinelerle birlikte okumaya çalışacak. O zaman daha çok şey öğreneceğiz; ama daha çok yanılsama da göreceğiz.
Benim kenara koyduğum not şu: Bazen büyük komplo cümlesi kurmadan da büyük merak taşınabilir. Bugün için kesin bir köprü olmayabilir. Fakat bu iki uç imge aynı şeyi fısıldıyor: İnsanlık hikâyesi bize okulda anlatılan düz çizgiden daha katmanlı, daha eksik ve belki de daha şaşırtıcı. Belki de asıl soru ilişkinin olup olmadığı değil; bizim neden ille de böyle bir ilişki aradığımız.
