Hanı korumak için önce kullanımını kaydetmek gerekir

Görsel: Gezdiren için üretilmiş temsili editoryal çalışma.

Bir hanın fotoğrafı çoğu zaman taş kemerini, gölgeli avluyu ve yılların bıraktığı yüzeyi gösterir. Bunlar önemlidir; fakat yapının bugün nasıl ayakta kaldığını tek başına anlatmaz. Sabah kepengini açan dükkân, merdiveni kullanan taşıyıcı, avluda bekleyen müşteri, nem alan duvarın önüne bırakılmış eşya ve gün içinde kilitlenen kapı da o yapının güncel bilgisidir.

İstanbul Tasarım Müzesi’nde yürütülen ctrl+N . DOCUMENT 01 – Hanlar çalışması, ağustos başından ekim sonuna uzanan bir programla on han yapısına odaklanıyor. Program metninde Kürkçü Han, Büyük Valide Han, Şark Han, Sağır Han, Zincirli Han, Büyük Yeni Han, Rokoko Han, Balkapanı Han, Çuhacı Han ve Kurukahveci Han sayılıyor. Katılımcılardan beklenen yalnız tarihsel araştırma değil; arşiv verisi, güncel fotoğraf, eskiz ve metin denemelerini birlikte üretmek. Program duyurusu bunun resmî bir belgeleme süreci olmadığını özellikle belirtiyor; yine de mimarlığın hangi bilgiyi eksik bıraktığını hatırlatan yerinde bir çalışma.

Koruma konuşulurken yapı çoğu kez iki uçta kalıyor: Ya kusursuz bir geçmiş nesnesi gibi ele alınıyor ya da yalnız arsa değeri üzerinden okunuyor. Oysa han, bugünün çalışma mekânı olarak da değerlendirilmek zorunda. Bir avlunun yük indirme saatleri, dükkânların depolama ihtiyacı, ortak tuvaletin bakımı, ışığın gün içindeki dağılımı ya da dar bir geçitte tekerlekli sandalye ve el arabasının karşılaşması; müdahale öncesi kayda girmesi gereken kullanım verileridir.

Belgeleme burada çizimden daha geniş bir iş yapar. Bir kapının ölçüsünü almak gerekir; kapının gün içinde kaç kez açıldığını, önünde ne biriktiğini ve kimin geçemediğini bilmek de gerekir. Taş yüzeyin malzemesini kayda geçirmek gerekir; yağmurdan sonra nerede su tuttuğunu, temizliğinin kim tarafından ve hangi imkânla yapıldığını anlamak da gerekir. Bu kayıtlar, bakım bütçesinde önce hangi geçidin, yüzeyin ya da ortak alanın ele alınacağını belirlemeye yarar.

İBB'nin İstanbul Vizyon 2050 Eylem Planı, modern mimarlık mirası için envanter, işaretleme ve dijital araçlarla farkındalık çalışmalarını; kamusal mekânların tasarım, bakım ve yönetimini izlemek üzere bir sistem kurulmasını öneriyor. Eylem planındaki bu yaklaşım, hanlara doğrudan uygulanmış bir karar değil. Fakat önemli bir ayrımı açıyor: Envanter, yalnız hangi yapının değerli olduğunu söylemek için değil, yapının kimler tarafından hangi koşullarda kullanıldığını görünür kılmak için de gerekli.

Bu kaydın sahibi de belirsiz kalmamalı. Esnafın, çalışanların, ziyaretçilerin ve bakım ekibinin bilgisi, mimari çizime sonradan eklenen dipnot sayılmamalı. Günlük kullanıcılar su alma, yük geçişi, aydınlatma ve temizlikteki aksaklıkları bakım ekibinden önce fark edebilir. Buna karşılık kullanım bilgisini toplamak, mevcut kiracıları yerinden edecek bir yenilemenin gerekçesi olamaz. Koruma adına yapılan her düzenlemenin erişim, kira ve çalışma koşulu üzerindeki sonucu ayrıca açıklanmalıdır.

Koruma projesi yalnız cephe ve eski fotoğraf üzerinden kurulursa, günlük kullanımdan doğan bakım ihtiyacı ile erişim sorunları karar dosyasının dışında kalır. Bu nedenle iyi bir belgeleme dosyasında plan ve malzeme notunun yanında kullanım saatleri, ortak alan bakımı, geçişler ve kullanıcıların bildirdiği sorunlar da yer almalı.