Tasavvufun unutulan tarafı: Nefis terbiyesi

Telefon pazar sabahı haftalık ekran süresini bildiriyor. Rakam biraz mahcup edici. İnsan bildirimi kapatıyor, sonra da kendisine gayet makul bir açıklama buluyor: İşler yoğundu, haberler peş peşe geldi, zaten herkes böyle yaşıyor. Nefis terbiyesi üzerine eski bir metin bugün yazılsaydı belki tam burada, o küçük “Raporu kapat” hareketinde başlardı.

Tasavvuf son yıllarda daha çok huzur, dinginlik ve insanın kendisini iyi hissetmesi üzerinden anlatılıyor. Bu kelimelerin hiçbirinde başlı başına bir kusur yok. Yorulan insanın sükûnet araması kadar anlaşılır az şey vardır. Fakat tasavvuf tarihinin ana metinleri açıldığında karşımıza yalnız teselli veren bir dil çıkmaz. Tövbe, sabır, kanaat, edep, zühd, nefis muhasebesi ve iradenin eğitilmesi aynı dünyanın parçalarıdır.

Eski sûfîlerin meselesi insanın sürekli kötü hissetmesi değildi. İnsanın kendi arzusunu hakikatin ölçüsü sanmamasıydı. Aradaki fark küçük görünür; fakat bütün bir ahlak anlayışı o farkın içinde durur.

Eski metinlerde tasavvuf bir eğitim yolu

Kuşeyrî’nin XI. yüzyılda kaleme aldığı er-Risâle, tasavvufu birkaç etkileyici sözle özetlemez. Eserde tövbe, vera, takvâ, zühd, sabır, şükür, tevekkül, rıza, edep ve sohbet gibi çok sayıda başlık ayrı ayrı ele alınır. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin eser maddesi de bu genişliği açık biçimde gösterir. Böyle bir içindekiler listesi bile tasavvufun yalnız duygusal bir yükseliş yaşamak için kurulmadığını anlatmaya yeter.

Hücvîrî’nin Keşfü’l-Mahcûbu da teorik kavramlarla gündelik uygulamaları birlikte işleyen erken kaynaklardandır. Burada nefisle mücadele, insanın kendisine eziyet etmesi anlamına gelmez. Kendi eğilimlerini görebilmesi, arzusuna hemen itaat etmemesi ve davranışını bir ölçüye bağlaması anlamına gelir.

Bugünkü dilde buna bazen özdenetim diyoruz. Fakat özdenetim kelimesi meseleyi biraz kuru bırakıyor. Nefis terbiyesinde insan yalnız verimli olmak, daha az yemek veya telefonuna daha seyrek bakmak istemez. Kendisini hayatın merkezi olmaktan çıkarmaya çalışır. Cömertlik bu yüzden yalnız para vermek değildir; insanın kendi payından vazgeçebilmesidir. Sabır yalnız beklemek değildir; öfkenin ilk emrine uymamaktır. Edep ise başkalarının yanında güzel görünme tekniğinden daha geniştir.

Nefis düşman ilan edilmiyor

Nefis kelimesi günlük din dilinde bazen içeride yaşayan küçük bir kötü adam gibi anlatılır. Her sabah yeni bir plan kurar, insan da onu yakalamaya çalışır. Eski literatür bundan daha inceliklidir. Nefis, insanın benliğiyle, istekleriyle ve yönelişleriyle ilgili çok katmanlı bir kavramdır. Sorun insanın istemesi değildir; her istediğini haklı ve gerekli görmeye başlamasıdır.

TDV’nin “Mücâhede” maddesi, tasavvuf geleneğinde farklı nefis mücadelesi türlerinin birbirinden ayrıldığını hatırlatır. Haramdan sakınma ve istikamet üzere yaşama bütün müminlere yönelik ahlaki bir çerçeve olarak ele alınırken ağır riyazet ve çile uygulamalarının farz veya sünnet sayılmadığı özellikle belirtilir. Bu ayrım önemlidir. Tasavvuf tarihindeki sıra dışı çile örneklerini bugünün insanına genel reçete gibi sunmak, geleneği anlatmak yerine onu tuhaflaştırır.

Nefis terbiyesi çoğu zaman gösterişli değildir. Sözünü kesmemek, borcu vaktinde ödemek, kızgınken hüküm vermemek, yaptığı iyiliği sık sık hatırlatmamak gibi küçük davranışlarda görünür. Bunlar sosyal medyada pek etkileyici fotoğraf vermez. Ahlakın eski ve biraz can sıkıcı huyu da budur: En önemli kısmı çoğunlukla seyircisiz gerçekleşir.

Akseki’nin ahlakında insan kendi çıkarını aşıyor

Türkiye’deki din düşüncesinde Ahmet Hamdi Akseki’nin Ahlâk Dersleri bu tartışmaya başka bir kapı açar. Cumhuriyet’in üçüncü Diyanet İşleri Başkanı olan Akseki, insanı yükselme ile kendi tutkularına teslim olma imkânlarını birlikte taşıyan bir varlık olarak ele alır. Ahlakı yalnız kişisel menfaat üzerine kurmanın fedakârlık, vazife ve ortak iyilik fikrini zayıflatacağını savunur.

Bu yaklaşım tasavvufun nefis terbiyesiyle aynı soruyu paylaşır: İnsan, çıkarına aykırı olduğu halde doğru davranmayı neden sürdürsün? Soru ağırdır; fakat gündelik karşılığı son derece sadedir. Kimsenin görmediği yerde sıraya uymak, kolayca inkâr edebileceği bir hatayı kabul etmek veya kendisine fayda sağlamayan bir işi sırf doğru olduğu için yapmak bu sorunun küçük cevaplarıdır.

Eski Diyanet İşleri başkanlarından Süleyman Ateş’in tasavvufla ve işârî tefsir geleneğiyle ilgili çalışmaları da Türkiye’de konunun yalnız tarikatlar tarihi olarak görülmediğini gösterir. Tasavvuf, Kur’an yorumundan ahlak düşüncesine kadar uzanan geniş bir ilmî tartışmanın parçasıdır. Bu nedenle onu birkaç popüler söz ve törensel görüntü üzerinden tanımak, büyük bir kütüphaneyi yalnız kapaklarına bakarak değerlendirmeye benzer.

Fazlurrahman’ın eleştirisi dengeyi hatırlatıyor

Pakistanlı düşünür Fazlurrahman tasavvufun doğuşunu, İslam toplumunda yaşandığını düşündüğü ahlaki ve manevi durgunluğa karşı gelişen bir tepki olarak yorumlar. Bununla birlikte sonraki dönemlerde tasavvufun katılaşarak dinî hayatın üzerinde ayrı bir yapı gibi davranabilmesini de eleştirir. Onun yaklaşımı tasavvufu bütünüyle övmek veya reddetmek yerine tarih içindeki değişimini izlemeye çağırır.

Bu uyarı, bugün yeniden açtığımız eski kitaplar için de geçerlidir. Bir düşüncenin yüzyıllardır aktarılması ona ağırlık kazandırır; fakat her tarihsel uygulamayı doğru hale getirmez. Gelenek, dikkatle okunmak ister. Saygı, soruları ortadan kaldırmaz; soruların seviyesini yükseltir.

Tasavvufun bugüne bırakabileceği en kuvvetli miras, insanın her duygusunu kutsal ve her arzusunu zorunlu saymamasıdır. Huzur bu yolun meyvelerinden biri olabilir. Fakat ağacın kökünde sabır, ölçü, muhasebe ve sorumluluk vardır. Kökü görünmeyen ağaç ise bir süre güzel dursa bile ilk sert rüzgârda neye tutunacağını bilemez.