Kısa özet
Yoko Ono'nun MoMA'daki güncel IMAGINE PEACE yerleştirmesi, bir barış cümlesinin müze duvarından havaalanına uzanan dolaşımını düşündürüyor. Ahmet Başarır, talimat sanatının bu dolaşımda taşıdığı imkânı ve kurumlara yüklediği sorumluluğu tartışıyor.
MoMA'nın birinci katında duran IMAGINE PEACE, ilk bakışta çok tanıdık bir cümlenin yeniden sergilenmesi gibi duruyor. Yoko Ono'nun barış çağrısı 1969'da Vietnam Savaşı sürerken John Lennon'la yürüttüğü WAR IS OVER! (if you want it) kampanyasından bu yana afişlere, kartpostallara, giysilere ve çevrimiçi mecralara taşındı. Müze, aynı cümlenin 2026 sonbaharında John F. Kennedy Havalimanı'nın Terminal 6'sında da kullanılacağını duyuruyor. Bu geçiş, kamusal alanın kim tarafından, hangi mesajla ve hangi dolaşım araçlarıyla kurulduğunu soruyor.
Barış sözcüğü bu kadar dolaşıma girince kolayca yumuşar. Bir reklam panosunda, mağaza poşetinde ya da ekranın kaydırılan yüzeyinde, kimseyi rahatsız etmeyen iyi niyet işareti haline gelebilir. Savaşın maddi düzeni ise limanlarda, bütçelerde, sınır rejimlerinde ve silah fabrikalarında işlemeyi sürdürür. Bu nedenle Ono'nun cümlesine politik değer atfetmek için onun savaşı durdurduğunu ileri sürmek gerekmez. Daha dar, fakat daha ciddi bir etkisi vardır: cümle, onu gören kişiyi kendi arzusuyla kamusal dünyanın düzeni arasındaki bağ üzerine düşünmeye zorlar.
Ono'nun erken dönem talimat işleri bu zorlamanın nasıl çalıştığını anlatır. MoMA'nın sanatçı sayfası, 1960-61 tarihli Painting to Be Stepped On için izleyiciden yere konmuş tuvalin üstüne basmasını, bunu bedenen ya da zihninde yapmasını istediğini belirtiyor. 1964'te yayımlanan Grapefruit kitabındaki yüzlerce talimat da tamamlanmış nesneyi seyretmekten çok, okuyucunun zihninde bir eylem başlatır. Talimatın gücü, sanatçının yerine okuru özgür bir kahraman olarak koymasında bulunmaz. Okurun hayal gücü, eserin önceden kurulmuş koşuludur; iş, tekil bir dehanın kapalı mülkiyeti olmaktan çıkar ve başkasının dikkatini talep eder.
Bu biçim, barış çağrısına uygun düşüyor. Barış sözcüğü uzakta kurulacak soyut bir uyumu çağırdığında siyasetin maddi yüzünü kaybeder. Birinin güvenliği için başkasının sürekli denetlenmesini kabul eden düzenlerde, sınırdan geçenlerin kim olduğu kadar nasıl sınıflandırıldığı da önemlidir. Havaalanı bu yüzden çarpıcı bir mekân. Yolcuları bilet, pasaport, vize, biyometri ve risk hesabıyla ayıran bir altyapının içinde barış cümlesi dolaşacaktır. Bu çelişki, yerleştirmenin kusuru sayılmamalı; cümleyi süs olmaktan kurtarabilecek gerilim tam burada başlar. Müze ile terminal, kamusal dili taşıyan kurumlar olarak aynı soruyla karşılaşır: Söylenen söz, kendi çevresinde hangi davranışları ve hangi eşitsizlikleri tolere ediyor?
Elbette bir müze yerleştirmesi bu soruyu sordu diye kurumların sınır politikası ya da savaş ekonomisi değişmez. Fakat yalnız sonuç ölçüsüyle bakmak, sanatın kamusal işini gereksiz biçimde daraltır. Ono'nun cümlesi, afişte ya da terminalde karşısına çıktığı kişiden bir tutum bekler; bu tutumun tartışmaya ya da örgütlenmeye dönüşmesi ise o kişinin içinde bulunduğu toplumsal ilişkilere bağlıdır. Ono'nun uzun yıllara yayılan format değişiklikleri bu bağı inkâr etmiyor. Aynı cümleyi kartpostal, giysi, reklam ve çevrimiçi ağ üzerinde dolaştırmak, mesajın eşit koşullarda duyulacağını vaat etmiyor; mesajın hangi kanallardan geçtiğini açıkta bırakıyor.
Bana kalırsa IMAGINE PEACE'in bugün taşıdığı değer, barışı temiz bir duyguya kapatmamasında. Cümle, her tekrarında kendi dağıtım hattını da beraberinde getiriyor: müzenin seçkisi, havaalanının güvenlik rejimi, reklam yüzeyi, telefon ekranı ve oradan geçen bedenler. Sanat bu hattın yerine karar vermez. Hattın varlığını, sahiplerini ve bedelini düşünmenin bahanesini kurar. Ono'nun kısa cümlesi, bu yüzden ancak onu nerede okuduğumuzu sorduğumuzda ciddileşir.
