Merkez Bankası 11 Kasım'da ihtiyaç, taşıt ve ticari krediler için sekiz haftalık büyüme sınırlarını yükseltti. Aynı günlerde açıklanan eylül ticaret verisi ise daha karmaşık bir iç talep tablosu çiziyor: Perakende satış hacmi geçen yılın aynı ayına göre yüzde 7,7 arttı, aylık artış yüzde 0,1'de kaldı; toplam ticaret hacmi yıllık yüzde 5,6, aylık yüzde 0,7 geriledi. Kredi koşullarındaki gevşeme ile satışların yönü arasındaki ilişki bu yüzden tek bir göstergeyle okunamaz.
TCMB'nin kararı bankalara doğrudan kredi kullandırma talimatı vermiyor. Bankaların belirli kredi türlerinde sekiz haftada ulaşabilecekleri büyüme hızına ilişkin üst sınırı değiştiriyor. İhtiyaç ve taşıt kredilerinde sınır yüzde 3'ten yüzde 3,5'e, KOBİ'lerde yüzde 5'ten yüzde 5,5'e, KOBİ dışı işletmelerde yüzde 2'den yüzde 2,5'e çıktı. Bankanın bir yıldan uzun vadeli mevduat dışı yükümlülükleri için zorunlu karşılıklarda Türk lirası faiz ya da telafi ödemesi kararı da fonlama vadesini uzatma isteğini gösteriyor.
Bu ayarların ekonomik etkisi, limitlerin duyurulduğu gün ortaya çıkmaz. Bankanın iştahı, fonlama maliyeti, borçlunun nakit akımı ve talep koşulları aynı zincirin parçalarıdır. Bu nedenle kredi büyüme sınırındaki genişleme, üretim ve tüketimin otomatik olarak aynı oranda canlanacağı anlamına gelmez. Eylül satış verisi tam bu ayrımı hatırlatıyor.
Perakende ile toplam ticaret arasındaki açıklık
TÜİK'in ticaret satış hacim endeksi fiyat etkisinden arındırılmış satış miktarındaki değişimi izliyor. Perakendedeki yıllık yüzde 7,7'lik artış, hanelerin daha fazla mal satın aldığını gösteriyor; aylık yüzde 0,1'lik hareket ise eylül ayında bu ivmenin çok sınırlı kaldığını anlatıyor. Ağustostaki aylık yüzde 1,4'lük artışın ardından gelen bu yavaşlama, yıllık oranın tek başına taşıdığı iyimserliği sınırlar.
Toplam ticaret tarafındaki gerileme daha belirleyici bir ayrışmaya işaret ediyor. Eylülde motorlu taşıt ve motosiklet ticareti ile onarım satış hacmi yıllık yüzde 9,6, toptan ticaret hacmi yüzde 10,9 düştü. Perakende ile toptan ticaret aynı ekonomik zamanı ölçmez. Perakende, mevcut hane talebine daha yakındır; toptan ticaret ise stok kararı, ara malı akışı ve işletmelerin gelecek sipariş beklentisiyle birlikte hareket eder. Bu iki serinin farklı yönlere gitmesi, talebin geniş tabanlı bir kapasite artışına dönüştüğünü kanıtlamaz.
Eylülde sanayi üretiminin aylık yüzde 2,1 yükselmesi de bu resmi daha dikkatli okumayı gerektiriyor. Üretimdeki aylık toparlanma ile toptan ticaretteki düşüş, firmaların stoklarını, sipariş takvimlerini ve satış kanallarını farklı hızlarda ayarladığına işaret edebilir. Bir aylık veriyle neden sıralamak doğru olmaz; ancak kredi politikasının hangi alana ne kadar ulaşacağını değerlendirmek için sektör ayrımının zorunlu olduğu açık.
Kredi kanalı önce kimin bilançosuna ulaşır?
Kredi büyüme sınırı, kredi faizinden ayrı bir araçtır. Sınırın yükselmesi bankalara daha geniş bir miktar alanı açar; kredinin fiyatı ise politika faizi, mevduat maliyeti, risk primi ve bankanın bilanço tercihiyle belirlenir. Bu ayrım önemlidir. Hane açısından daha yüksek sınır, erişimin artabileceği anlamını taşır; aylık taksit ve gelir beklentisi ağırsa talep yine sınırlı kalabilir. İşletme için de daha yüksek limit, yatırım kararının verildiği anlamına gelmez. Siparişin sürekliliği, işletme sermayesi ihtiyacı ve kârlılık hesabı kararı belirler.
TCMB'nin KOBİ kredilerinde daha yüksek bir sınır tanıması ile KOBİ dışı işletmelerde daha dar bir artış yapması, kredi kanalını aynı hızla her bilançoya açmayan bir tercih. Bu tercihin etkisi, takip eden haftalarda kredi büyümesinin bileşimine bakılarak anlaşılacak. Tüketici kredilerindeki artış kısa vadeli harcamayı destekleyebilir. Ticari kredinin üretken kapasiteye dönüşmesi, finansmanın yanında firmaların satış ufkuna duyduğu güvene bağlıdır.
Burada günlük hayatla bağ da somut: Satışların bir bölümünde krediyle öne çekilen talep görülürken, başka bir bölümünde işletmeler sipariş belirsizliği yüzünden stok tutmayı azaltabilir. Perakende kasasındaki hareket ile işletmelerin stok tercihi aynı dönemde farklı yönlere gidebilir. Bu, verilerin çeliştiği anlamına gelmez; ekonomik kararların farklı vadelerde verildiğini gösterir.
Önümüzdeki dönemde bakılması gereken gösterge toplam kredi stoku kadar kredi türlerinin dağılımı olacak. İhtiyaç ve taşıt kredisi hızlanırken ticari kredi zayıf kalırsa iç talep ile üretim yatırımı arasındaki mesafe açılabilir. KOBİ kredileri artarken toptan ticaret ve sipariş göstergeleri toparlanırsa, kredi kanalının üretim tarafına daha geniş ulaştığı anlaşılacak. Son karardan sonra satış hacmi, kredi türleri ve sipariş göstergeleri birlikte izlenmeli.
