Türkiye'nin üçüncü çeyrek turizm geliri geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 5 artarak 25,5 milyar dolara ulaştı. Aynı dönemde ülkeden çıkış yapan ziyaretçi sayısı yüzde 1,6 geriledi. Bu iki sayı birlikte okunduğunda, turizmde daha çok ziyaretçiyle büyüyen bir sezon yerine ziyaretçi başına daha yüksek harcama elde edilen bir sezon görülüyor. Dış denge için değerli olan da tam olarak bu ayrım: Gelirin artması, ekonominin döviz kazanma kapasitesinin her kanalda genişlediğini tek başına kanıtlamaz.
Turizm, mal ihracatının zayıfladığı veya ithalat faturasının kabardığı dönemlerde cari dengeye önemli bir destek sağlar. Ancak bu destek, başlı başına dış finansman sorununu çözmez. Eylül dış ticaret verisi, aylık açıkta daralma sağlandığını gösterse de yılın ilk dokuz ayında açık 71 milyar dolara yaklaştı. Turizm gelirindeki artış, hizmetler hesabına nefes verir; kalıcı bir dış denge için sanayinin ithal girdi bağımlılığı, ihracatın ürün bileşimi ve hizmet gelirlerinin yılın dışındaki aylara yayılması da değişmelidir.
Geliri büyüten kanalın sınırı
TÜİK'in üçüncü çeyrek verisinde ziyaretçi harcamalarının 17,1 milyar doları kişisel, 8,2 milyar doları paket tur kaynaklıydı. Geceleme yapan ziyaretçiler için gecelik ortalama harcama 107 dolar olarak ölçüldü. Konaklama, yeme-içme, yer içi ulaşım ve paket turdan Türkiye'de kalan pay aynı ekonomide kalmaz; bunların bir bölümü ithal gıda, enerji, ulaşım girdisi ve aracı komisyonları yoluyla yeniden dışarı çıkar. Bu nedenle brüt turizm gelirini, ekonomiye kalan net döviz ve katma değerle aynı şey saymak doğru olmaz.
Ziyaretçi sayısının azalırken gelirin artması, fiyatların ve harcama bileşiminin rolünü büyütür. Sağlık harcamaları, konaklama ve Türkiye içi ulaştırmadaki yıllık artışlar bu bileşimin değiştiğine işaret ediyor. Buna rağmen harcama artışının ne kadarının daha nitelikli hizmetten, ne kadarının fiyat düzeyindeki yükselişten geldiği ayrı bir sorudur. Turizm gelirinin dolar cinsinden büyümesi önemlidir; fakat oda başına, çalışan başına ve işletme başına yaratılan reel değer incelenmeden sektörün verimliliği hakkında kesin bir sonuca varılamaz.
Bu ayrım günlük hayatta da görünür. Sezonun güçlü geçtiği bir sahil kentinde doluluk yükselirken işgücü, kira, enerji ve gıda maliyetleri de işletmenin fiyatını yeniden kurar. Gelir artışı yerel tedarik zincirine, nitelikli istihdama ve yatırım iştahına taşınabiliyorsa ekonominin kapasitesi genişler. Aynı gelir yalnız mevcut maliyetleri karşılıyor, ithal girdiye bağımlılığı azaltmıyor ve sezon dışında hızla kayboluyorsa dış denge üzerindeki etkisi daha sınırlı kalır.
Dış ticaretle birlikte okunması gereken bilanço
Eylül ayında ihracat 26 milyar dolara yaklaşırken ithalat 31,1 milyar dolar oldu; aylık dış ticaret açığı 5,2 milyar dolar olarak gerçekleşti. Enerji ve parasal olmayan altın dışarıda bırakıldığında ihracatın ithalatı karşılama oranı yüzde 97,7'ye yükseldi. Bu oran, üretim ve ihracat yapısına ilişkin önemli bir sinyal verir; yine de genel dengeyi tek başına tanımlamaz. Enerji, altın, ara malı ve sermaye malı ithalatı ekonominin gerçek finansman ihtiyacının parçalarıdır.
Turizm gelirini dış ticaret açığının karşısına tek bir telafi kalemi olarak koymak bu yüzden eksik kalır. Turizm mevsimsel olarak yoğunlaşır; mal ticareti ise üretim, yatırım ve tüketim kararlarının daha geniş bir bileşiminden doğar. Eylül verisinde ara mallarının ithalattaki payı yüzde 69,9 oldu. İhracatçı firmaların kullandığı makine, enerji ve ara girdi ne kadar dışarıdan geliyorsa, güçlü satış ayları dış açığı sınırsız biçimde daraltmaz.
Ekonominin aradığı eşik, turist sayısını yükseltmekle mal ihracatını artırmaktan daha geniş bir üretim düzeni gerektiriyor. Amaç, turizmin sağladığı dövizi yerli tedarik, ulaşım, kültür hizmetleri ve beceri yoğun emekle daha büyük katma değere bağlamak; imalatın döviz gelirini de daha düşük ithal girdi ve daha yüksek teknoloji payıyla kalıcılaştırmaktır. Eylül ayında yüksek teknolojili ürünlerin imalat sanayi ihracatındaki payının yüzde 4,1'de kalması, bu ikinci görevin henüz tamamlanmadığını gösteriyor.
Turizmdeki gelir artışı dış denge için önemli bir katkıdır. Kalıcılığı, kazanılan dövizin yerli tedarik zincirine ne ölçüde yayıldığı ve işletmelerin sonraki üretim kararını nasıl etkilediği belirleyecek. Önümüzdeki dönemde izlenmesi gereken gösterge ziyaretçi sayısından ibaret olmayacak: kişi başı harcamanın bileşimi, yerli tedarik oranı, sezon dışı hizmet geliri ve imalatın ithal girdi ihtiyacı aynı hesabın parçalarıdır.
