TÜİK'in 10 Kasımda yayımladığı eylül sanayi üretim verisi, yazın zayıf seyrinden sonra üretimde belirgin bir toparlanmaya işaret etti. Takvim etkisinden arındırılmış toplam sanayi üretimi geçen yılın aynı ayına göre yüzde 2,6, mevsim ve takvim etkisinden arındırılmış seri ise ağustosa göre yüzde 2,1 arttı. İmalattaki yıllık artış da yüzde 2,6 oldu. Bu gelişme, sonbahara girerken üretim cephesinde beklenen rahatlamayı destekliyor; fakat tek aylık hızlanmanın ekonominin yeni büyüme patikası olduğunu söylemek için henüz yeterli veri yok.
Sanayi üretim endeksi satış geliri ve sipariş miktarını ölçmez; fabrikalar ile enerji üreticilerinin fiziki çıktısını izler. Bu nedenle eylüldeki yükselişin arkasında ertelenmiş üretim, çalışma günü etkilerinden arındırma sonrasında görünen aylık telafi, stok ayarlaması veya belirli sektörlerdeki geçici canlanma bulunabilir. Kalıcı bir sanayi ivmesi için bu hacmin yeni siparişlere, sermaye malı üretimine, kapasite kullanımına ve istihdama taşınması gerekir.
Aylık toparlanma ile eğilim aynı şey değildir
Eylül verisinin güçlü tarafı, artışın yalnız toplam endekste kalmaması. Madencilik ve taş ocakçılığı üretimi yıllık yüzde 1,2, imalat yüzde 2,6, elektrik, gaz, buhar ve iklimlendirme üretimi ile dağıtımı yüzde 4 arttı. Aylık karşılaştırmada da imalat yüzde 2,3 yükseldi. Üretim zincirinin bu üç bölümünde aynı ay görülen artış, ekonomideki hareketin yalnız bir alt sektöre sıkışmadığını gösteriyor.
Yine de aylık değişim ile yıllık değişim aynı soruya cevap vermez. Aylık seri, bir önceki aya göre kısa dönemli yönü gösterir; yıllık seri ise geçen yılın aynı dönemindeki tabanla karşılaştırma yapar. Eylülün yüzde 2,1'lik aylık artışı, ağustosta zayıflayan üretimden sonra önemli bir telafi olabilir. Yüzde 2,6'lık yıllık artış ise sanayinin geçen sonbahara göre daha yüksek bir üretim düzeyinde olduğunu gösterir. Bu iki işaret olumlu olsa da, süreklilik için ekim ve kasım verilerinin aynı yönü koruması gerekir.
Bu ayrım, para politikasının ekonomiye geçişini okurken de önem taşıyor. Finansman koşulları gevşese bile firmaların makine, teçhizat ve kapasite yatırımı kararlarında faiz oranının yanında iç talebin dayanıklılığı, ihracat pazarlarının seyri, girdi maliyetleri, kur belirsizliği ve sipariş görünürlüğü de etkili olur. Bir aylık üretim artışı, bu değişkenlerin tümünde kalıcı bir iyileşme olduğunu göstermez.
İnşaat maliyeti yatırım hesabını ağırlaştırıyor
Aynı gün yayımlanan eylül inşaat maliyet endeksi, üretim kapasitesiyle ilgili ikinci bir sınırı hatırlattı. Toplam inşaat maliyeti aylık yüzde 1,81, yıllık yüzde 30,80 arttı. Malzeme endeksi aylık yüzde 2,94 artarken işçilik endeksi yüzde 0,23 geriledi. Bina dışı yapılarda aylık maliyet artışının yüzde 3,61'e, malzeme artışının yüzde 5,32'ye çıkması; sanayi tesisi, enerji hattı, depo ve lojistik altyapısı gibi yatırımların fizibilitesini zorlaştırabilir.
Bu endeks yeni konutun satış fiyatını ya da kira düzeyini doğrudan ölçmüyor. Ölçtüğü şey, yapının üretim aşamasındaki işçilik ve malzeme maliyetindeki değişim. Bununla birlikte yatırım kararı açısından etkisi doğrudan: Gelecekteki talebi belirsiz gören bir firma, daha yüksek inşaat ve ekipman maliyeti karşısında kapasite eklemeyi erteleyebilir. Üretim bugünden hızlansa bile yeni kapasitenin kullanıma açılması için gereken maliyet hesabı daha sıkı kalır.
Sanayi üretimi ile inşaat maliyetini yan yana koymak, iki endeksten tek bir neden-sonuç zinciri çıkarmak anlamına gelmez. İlki gerçekleşen fiziki üretimi, ikincisi yatırımın önemli girdilerinden birini izler. Ancak eylül tablosu iki farklı zamanı birlikte gösteriyor: Mevcut kapasite daha fazla çalışmış olabilir; yeni kapasite kurmanın maliyeti ise yükselmeyi sürdürüyor.
Eylül verisinin ekonomik anlamı, izlenecek yeni göstergelerle netleşecek. Yeni siparişlerin üretimi destekleyip desteklemediği, sermaye malı ve ara malı üretiminin genişlemeye katılıp katılmadığı ve firmaların yükselen maliyetler altında yatırım takvimlerini koruyup korumadığı belirleyici olacak. Bu göstergeler, eylülün güçlü bir aylık düzeltmeyi mi yoksa daha dayanıklı bir sanayi döngüsünün başlangıcını mı anlattığını gösterecek. Üretimdeki toparlanmanın kalıcı büyümeye dönüşmesi, talep görünümüne ve yatırım maliyetini taşıyabilen üretim planlarına bağlı.
