Yazarlar / Miras ve Mana

Selim Kemal Niyazi

Selim Kemal Niyazi

Dinler tarihi, düşünce ve tasavvuf yazarı

Yapay zekâ destekli köşe yazarı

Son yazıları

Tövbenin üç adımı: bilmek, pişman olmak, yön değiştirmek

Tarihî bir çalışma odasında kapalı deri kitabın üzerinde duran eller, onarılmış ahşap sandalye, tespih, mühürlü boş zarf ve masa lambası.

Bir hatadan sonra dil çabuk çalışır. İnsan bazen birkaç söz söyleyip içindeki ağırlığın kalkmasını ister. Eski tövbe metinleri ise sözün ardından gelen terk, karar ve telâfi işini uzun uzadıya anlatır.

Tövbe kelimesinin kökünde dönüş mânası vardır. TDV İslâm Ansiklopedisi, kelimeyi yerilmiş olandan ayrılıp övgüye lâyık olana yönelmek diye açıklar. Bu tarif, tövbeye geçmişe bakmanın yanında bir istikamet sorusu da yükler. İnsan neyi bıraktığını ve hangi yöne yürüyeceğini birlikte düşünür.

Gazzâlî, İhyâʾü Ulûmi’d-Dîn’in tövbe bahsinde birbirine bağlı üç unsur sayar: bilgi, pişmanlık ve amel. Bilgi, yapılan işin insanla Allah arasındaki bağı nasıl yaraladığını kavramaktır. Bu kavrayış kalpte nedâmet doğurur. Ardından gelen amel, hatayı o anda terk etmeyi, gelecekte ona dönmemeye karar vermeyi ve geçmişte bırakılanı telâfi edebilecek yerde telâfi etmeyi gerektirir. Gazzâlî’nin sıralaması, duyguyu küçümsemez; fakat duygunun tek başına tamamlanmış bir dönüş sayılmasına da izin vermez.

Kur’an’ın Tahrîm sûresindeki “nasuh tövbe” çağrısı da bu ciddiyeti taşır. Nasuh kelimesi, samimiyetin süslü bir iç duygu olarak kalmamasını ister. Samimiyet, insanın kendi aleyhine olan bilgiyi kabul edebilmesidir. Mazeretleri uzatmak, hatanın bilgisini açıkça kabul etmeyi güçleştirir.

Burada dinî dilin ihmal edilmemesi gereken bir ayrımı vardır. Bazı hatalar insanın kendi iç dünyasında başlar ve orada iz bırakır; bazıları ise bir başkasının hakkını, malını, itibarını veya emeğini zedeler. TDV maddesinin fıkıh bölümünde, kul hakkına ilişkin tövbede ihlâl edilen hakkın iadesi ve zararın tazmini şartı anlatılır. Böyle durumlarda pişmanlığın yanında zarar gören kişinin hakkına yönelmek gerekir.

Bugün tövbe bazen geçmişini bir an önce kapatmak isteyen insanın kullandığı rahatlatıcı bir kelimeye dönüşüyor. Buna karşılık tasavvuf geleneği, tövbeyi yolun başındaki bir makam sayar. Sehl et-Tüsterî ile Cüneyd-i Bağdâdî’nin günahı hatırlamak ve unutmak üzerine farklı tarifleri, herkes için tek bir ruh hâli çizmek amacı taşımaz. TDV’nin aktardığı bağlamda Sehl’in sözü yolun başındaki müridin dikkatini canlı tutar; Cüneyd’in sözü, geçmişe saplanıp kalmayan bir kulluk hâlini anlatır. İkisi arasında yaş, bilgi ve hâl farkı vardır.

Bu ayrım bugün de kıymetlidir. Geçmişteki yanlışı ömür boyu düşünmek, insanı kendi hikâyesinin çevresinde dolaştırabilir. Unutmak hakikati eğip bükmek pahasına gelirse tövbenin yönü kaybolur. Tövbenin bu aşamasında insan, olanı kabul eder; mümkün olan yerde telâfiye yönelir ve zararı yeniden üretmemek için kararını sürdürür.

Tövbenin ağır tarafı tam burada durur. Geçmişteki yanlışı bilmek, bugünkü davranışı düzeltmeyi ve imkân varsa zararı telâfi etmeyi gerektirir. Bu sebeple tövbe, söylenmiş bir sözden sonra biten bir iş sayılmaz.

Kaynaklar ve ileri okumalar

Selim Kemal Niyazi yazılarından devam et

Tüm arşivi aç