Katar’da Kur’an meâlinin yöntemini belirleyecek bir çalışma yürütülüyor. Katar Haber Ajansı’nın 18 Kasım tarihli haberine göre uzmanlar yaklaşık on üç ölçütü inceliyor; bağlamı, bir kelimenin farklı anlamlarını ve hedef dilin okuyucusunu da hesaba katıyor. Seminerde şu soru özellikle açılmış: Bir terim her yerde aynı kelimeyle mi karşılanmalı, yoksa bağlama göre farklı karşılıklar mı seçilmeli?
Bu soru sözlük hazırlama tekniğini aşıyor. Çevirmen her karşılıkta bir anlam tercihi yapıyor ve bu tercihi âyetin bağlamı, tefsir birikimi, yeni dildeki çağrışımlarla temellendiriyor. Okur da bu dayanağı izleyebilmeli.
Meâl, seçimin adını taşır
Türkçede Kur’an çevirilerine sıkça meâl denmesi, aktarımın niteliğine işaret eder. TDV İslâm Ansiklopedisi’ndeki “Meâl” maddesi, bu kullanımın Kur’an’ı harf harf taşımaktan çok mana ve mefhumunu başka dilde karşılamayı anlattığını kaydeder. “Kur’an” maddesi de kelimelerin sırasını izleyen lafzî aktarım ile cümleyi hedef dilde açıklayan tefsirî tercümeyi ayırır. Demek ki çevirmen, karşısındaki kelimeye sözlükten bir eş bulup işini bitirmez; o kelimenin âyette ne söylediğini anlamaya çalışır.
Bir kavrama tek karşılık seçmek bazı yerlerde tutarlılık sağlar. Okur, aynı terimi metin boyunca tanır; araştırmacı da karşılaştırma yapabilir. Fakat her kullanımda aynı kelimeyi zorunlu kılmak, Arapça ifadenin bağlam içinde kazandığı anlam farklarını örtebilir. Tersi de geçerli: Çevirmen her defasında başka bir sözcük seçerse, metindeki kavramsal bağ görünmez hâle gelebilir. Çevirmen hem terimlerin tutarlı kullanımını hem bağlama sadık anlamı gözetir. Hangi durumda karşılığı değiştirdiğini açıklaması, okurun iki tercihi karşılaştırmasına yardım eder.
Katar’daki seminerin haberinde özellikle İslâmî terimler, Allah’ın isimleri ve “Allah” lafzının İngilizceye aktarılması konuşulmuş. Bu başlıklarda karşılık tercihi, okuyucunun zihninde hazır bulunan dinî ve kültürel çağrışımlara dokunuyor. Bir sözcüğün başka dildeki yakın karşılığı, kaynak dildeki anlam alanını bütünüyle taşımayabilir. Bazen Arapça kelimeyi korumak gerekir; bazen açıklayıcı bir karşılık okura daha çok şey söyler. Tercihin doğruluğunu tek başına sözlük maddesi belirleyemez.
Ölçütün işi gerekçeyi açıklamak
TDV maddelerindeki tercüme ve tefsir ayrımı, çevirinin yorum içerdiğini gösteriyor. Yorumun dayanağı ise tefsir kaynakları, âyetin siyakı ve hedef dildeki kullanımdır. Bunlar birlikte değerlendirildiğinde tercih denetlenebilir hâle gelir. Katar Üniversitesi’nden Sohaib Saeed’in Kur’an tercümesinin tefsirle ilişkisini inceleyen çalışması da tefsirden yararlanırken âyetin dilsel kuruluşunu koruma gereğini vurguluyor.
Hazırlanacak rehber ortak terimleri listeleyebilir; her bir tercihin bağlamını ve tefsirî dayanağını, başka bir karşılığın neden seçilmediğini kısa notlarla kayda geçirebilir. Böylece okur, meâlin ardındaki ilim emeğini ve çevirmenin karar sınırını takip eder.
Kur’an başka dile aktarılırken meâl, okuru anlamaya yaklaştırır. Rehber karşılığın yanında tefsirî dayanağı ve bağlam notunu da gösterirse okur, çevirmenin seçimini metin üzerinden izleyebilir.