Vatan sevgisi ortak hayatın borcudur

Görsel: Temsili editoryal çalışma.

Bayram arifesinde sokakların dili değişir. Balkonlara bayrak asılır, dükkânların camına bir cümle iliştirilir, okul bahçesinde bir hazırlık başlar. Bu işaretlerin hepsinin bir yeri vardır. Fakat vatan sevgisi, yalnız belirli günlerde görünür olan bir duygudan ibaret sayılırsa çabuk hafifler. Ertesi sabah apartman merdiveninde bırakılan çöpü, parkta kırılan bankı, komşunun hakkını ve kamunun malını da düşünmek gerekir; çünkü bunlar aynı hayatın içindedir.

Diyanet'in 28 Ağustos tarihli Cuma hutbesinin başlığı “Vatan Sevgisi”. 30 Ağustos arifesinde bu başlık elbette yerinde. Yine de böyle günlerde bir kelimeyi hemen büyük nutukların içine bırakmak kolaydır. Oysa vatan, insanın yalnız övündüğü bir hatıra değil; her gün paylaştığı yol, okul, hastane, mahalle, su ve dil düzenidir. Bu düzenin aksadığı yerleri görmeyen bir sevgi, hayatın kendisine az dokunur.

İslam ahlakındaki emanet kelimesi bu noktada daha dikkatli bir dil önerir. Emanet, birinin korumak üzere bıraktığı eşya demektir; fakat TDV İslâm Ansiklopedisi'nin anlattığı geniş kullanımda mal, imkân, söz, mahremiyet ve insanın üstlendiği sorumluluklar da bu kelimenin içindedir. Kur'an'da Nisâ sûresinin 58. ayetinde emanetlerin ehline verilmesi ile insanlar arasında adaletle hükmetme emri yan yana gelir. Bu birliktelik önemlidir: Emanet duygusu, kime karşı neyi korumakla yükümlü olduğumuzu sormadan olgunlaşmaz.

Vatan sevgisini bu çerçevede düşündüğümüzde, onu başkasından daha yüksek sesle söyleme yarışından kurtarırız. Bir okulun önünde hız kesmek, kamuya ait eşyayı kendi eşyamız kadar gözetmek, sıra bekleyen insanı yok saymamak, mahallenin yaşlısının derdini duymak; bunlar küçük görünebilir. Fakat bu davranışlar ihmal edildiğinde, insanların birbirine ve ortak mekâna duyduğu güven her gün biraz daha zedelenir.

Burada devleti ya da kurumu her kusurun dışında tutan bir dil de kurulamaz. Vatan, vatandaşın tek başına sırtına yüklenmiş bir temizlik ve sabır ödevi değildir. Kamu hizmetinin adil, erişilebilir ve denetlenebilir olması; okulun, hastanenin, sokağın ve ulaşımın iyi işlemesi de bu ortak borcun parçasıdır. Emanet sözü yalnız vatandaşa yöneltilip yetki sahibini muaf tutarsa, kendi ahlaki ağırlığını kaybeder. Güç kullananın, karar verenin ve hizmet yürütenin sorumluluğu daha az değil, daha büyüktür.

Geçmişi bu yüzden kusursuz bir ahenk devri gibi anlatmak doğru olmaz. Şehirlerimizde ihmali, kayırmayı, kabalığı ve haksızlığı da gördük; bugün de görüyoruz. Yurt sevgisi, bunları inkâr etmek değil, onları olağan saymamaktır. Bir yanlışı dile getiren insanın sevgisinden şüphe etmek de kolay bir savunmadır. Bir okulda, hastanede ya da sokakta gördüğü aksaklığı usulünce bildiren kişi, ortak sorumluluğu başkasına bırakmamış olur.

Tasavvufun nefis terbiyesi dediği şey, insanın kendini bu tür kolaylıklardan çekip almasıdır. Her hatada önce başkasını görmek, kamunun malını sahipsiz saymak, kendi konforunu ortak düzenin önüne koymak nefsin çok tanıdık hileleridir. Bunlara karşı koymak için kahramanlık değil, alışkanlık gerekir: kullandıktan sonra düzeltmek, hakkı gözetmek, bilgiyi saklamamak, yetkide ehliyeti aramak.

30 Ağustos'u anarken zaferin hatırasını küçültmek gerekmez. Fakat onu yalnız alkışlanacak bir geçmişe çevirmek de eksik kalır. Ertesi gün okulun önünde, kamu dairesinde, sokakta ve apartmanda başkasının hakkını gözetmeye devam etmek gerekir. Vatan sevgisi, herkesin hakkının gözetildiği ve kimsenin “burası sahipsiz” demediği bir düzeni istemeyi de içerir.