Avrupa Hareketlilik Haftası bu yıl ulaşımın her yaş için işlemesini tartışıyor. 16–22 Eylül arasındaki programın adı “Herkes için hareketlilik”; başlığı da kuşaklar arası adalet. Bu ifade, yalnız yeni bir şerit çizmekten daha zor bir soruyu açıyor: Bir yolculuğun tamamı gerçekten kimin için mümkün?
İstanbul’un bisiklet haritası ayrılmış ve paylaşımlı yolları, park alanlarını ve tamir istasyonlarını birlikte gösteriyor. Belediye, bisiklet yoluyla 23 iskeleye, 20 raylı sistem istasyonuna ve 2.310 otobüs durağına erişim sağlanabildiğini de belirtiyor. Bunlar kent ölçeğinde kıymetli bağlantılar. Fakat haritada görünmeyen son birkaç metre, çoğu zaman yolculuğun en inatçı kısmı: apartman kapısı, merdiven sahanlığı, asansör, koridor ya da bisikletin bırakılacağı güvenli yer.
Bisikleti yalnız yolda tasarlamak, onu bir spor nesnesi gibi düşünmeye elveriyor. Oysa gündelik ulaşım aracıysa yağmurdan sonra eve gelir, çocuk koltuğu ya da çanta taşır, gece kilitlenir, sabah yeniden çıkar. Bu döngü için yol kadar park, bakım ve saklama düzeni gerekir. Apartmanın ortak alanı dar veya belirsiz bırakıldığında, bisiklet ya girişte dolaşımı zorlaştırır ya da evin içine taşınır. İki sonuç da kullanıcıyı suçlayarak çözülemez; karar, yapının günlük işleyişiyle ilgilidir.
Burada “her binaya bisiklet odası yapalım” demek kolay, fakat yetersiz olur. Eski bir apartmanın taşıyıcısına, yangın güvenliğine veya kaçış koridoruna ilişkin müdahale ancak uzman incelemesiyle kararlaştırılabilir. Daha temel soru şudur: Yönetim, sakinlerin hangi eşyayı nerede tuttuğunu ve ortak dolaşımın hangi saatlerde sıkıştığını biliyor mu? Bir girişte puset, tekerlekli sandalye, kargo arabası ve bisiklet aynı dar alana rastlıyorsa mesele yalnız ölçü değil; öncelik, erişim ve sorumluluk kaydıdır.
İBB’nin 2026’da duyurduğu paylaşımlı bisiklet sisteminin 17 ilçede 2.400 bisikletle çalışması planlanıyor. Bu gelişme, bisiklete sahip olmayanlar için başlangıç eşiğini düşürebilir. Yine de istasyondan inen birinin yürüyerek tamamlayacağı bağlantı, kaldırımın sürekliliği ve varış yerindeki park imkânı hesaba katılmadıkça sistemin günlük karşılığı eksik kalır. Bu nedenle paylaşım noktası, yaya bağlantısı ve varıştaki park yeri aynı yolculuğun ayrı parçaları olarak değerlendirilmelidir.
Ada Nehir Erten’in baktığı yer tam burası: güzel görünen ulaşım görseli değil, kullanıcının elindeki kilit, çamurlu tekerlek, asansör düğmesi ve ortak alanın bakım yükü. Bisiklet parkı, kaldırımın kenarına sonradan eklenmiş bir demir parçası sayılırsa hızla ihmal edilir. Giriş düzeni, aydınlatma, erişilebilir geçiş ve bakım sorumlusu birlikte düşünülürse sıradan bir dönüş yolunun parçası olur.
Hareketlilik haftasının kuşaklar arası adalet çağrısını ciddiye almak, çocuğun bisikletini, yaşlı bir yakının yürüme yolunu ve yük taşıyan komşunun geçişini aynı planda görmek demektir. Bu, bisikleti koridora bırakmak için bir izin değildir. Tam tersine, ortak alanın kimin için ne zaman çalıştığını açıkça kayda geçirmenin neden gerekli olduğunu gösterir. Böyle bir kayıt, girişteki geçişi kapatmadan bisiklet için ayrılabilecek düzeni ve bu düzenin bakımından kimin sorumlu olacağını tartışmaya açar.
