Sabahın erken saatinde, evin içindeki sesler henüz çoğalmamışken insan kendi zihninin gürültüsünü daha iyi duyar. Tasavvufta halvet, bu gürültüden geçici olarak ayrılıp kalbi toplama çabasıdır. Fakat halveti hayatın yüklerinden kaçmak için açılmış bir kapı gibi anlatmak, bu kavramın taşıdığı terbiyeyi eksiltir.
Süleyman Uludağ’ın TDV İslâm Ansiklopedisi’ndeki “Halvet” maddesi, terimi günahtan korunmak ve ibadeti derinleştirmek için ıssızlığı tercih etme şeklinde açıklar. Tarih boyunca bunun değişik biçimleri olmuştur: evin bir köşesine çekilmek, bir halvethânede belirli günler geçirmek, itikâf sırasında gündelik meşguliyetleri azaltmak. Bunların hiçbiri insanın ailesi, komşusu, borcu ya da sözü üzerindeki mesuliyetini ortadan kaldıran bir ruhsat değildir.
Bu sınır, tasavvufun kendi dili içinde de görülür. Nakşibendî gelenekte kullanılan halvet der-encümen, kalbin Hak’la beraberliğini kalabalığın ortasında koruma düşüncesini taşır. TDV’nin aynı adlı maddesi, bu anlayışın toplum içinde yaşamanın manevî dikkate engel sayılmadığını anlattığını belirtir. Dükkânda çalışan, evde çocuk bakan, hasta yakınıyla ilgilenen ya da bir kurumda görev yapan kimse için mesele, dünyadan çekilmek değildir. Mesele, her temasın içinde nefsin aceleciliğine ve gösteriş arzusuna teslim olmamaktır.
Gazzâlî’nin İhyâʾü Ulûmi’d-Dîn içindeki uzlet bahsi de bu soruyu ciddiye alır. İnsanların birbirine zarar verdiği, dilin kolayca yaraladığı ve kalabalığın dikkati dağıttığı yerde yalnızlık bir korunma olabilir. Ancak insan, başka insanların hakkını taşıdığı yerde kendi huzurunu başkasının yüküne tercih edemez. Hastaya bakmak, aileyi geçindirmek, öğrenmek ve öğretmek, bir haksızlığı engellemek gibi işler; içe dönme isteğiyle bir kenara bırakılamaz.
Bugün halvet kelimesi bazen telefondan uzak bir hafta sonu, bazen de her ilişkiyi yorucu sayan bir kişisel rahatlama dili için kullanılıyor. Ekranın susması elbette kıymetlidir. Fakat sessizlik, insanın kendi kendini dinlemesinden ibaret kalırsa kolayca konfora dönüşür. Zihnini toparlayan kişinin, döndüğünde kırdığı sözü onarması, ihmal ettiği işi yapması ve başkasının talebini daha dikkatle işitmesi gerekir. Bu dönüş gerçekleşmediğinde, yalnız kalma isteği aile içindeki konuşmayı ya da bekleyen bir işi ertelemeye yarar.
A‘râf sûresinin 205. âyeti, zikri sabah akşam, alçak sesle ve gafletten uzak durarak yapmayı emreder. Diyanet’in tefsiri zikri, Allah’ı dilde ve gönülde tutmak diye açıklar. Bu hatırlamanın değeri, insanı dünyadan habersiz bırakmasında aranmaz. Gafletten sakınmak; sözüne, emeğine ve karşısındaki kişinin hakkına daha uyanık bakmayı da gerektirir.
Halvetin zor tarafı burada başlar. İnsan bir süre kendi arzusunun sesini azaltabilir; sonra o arzunun gündelik hayatta hangi biçimlere büründüğünü görmek zorundadır. Evde buyurganlık, işte övgü beklentisi, dindarlıkta üstünlük duygusu ve başkasının derdine karşı sabırsızlık aynı nefsin farklı kılıklarıdır. İnsan evine, işine ve yakınlarına döndüğünde bu huyların her biri yeniden sınanır.
Bu sebeple halveti ölçen şey, çekildiği sürenin uzunluğu değildir. Dönüşte insanın dili yumuşuyor, verdiği söz daha güvenilir oluyor, başkasının alanına daha dikkatli mi yaklaşıyor? Bu sorular, halvetin neye yaradığını gösterir. Benim hükmüm şudur: Halvetten sonra insanın ailesi, işi ve komşuları onun daha dikkatli davrandığını görmüyorsa, bu tecrübe tasavvufun istediği terbiyeyi tamamlamamıştır.
Kaynaklar ve ileri okumalar
- Süleyman Uludağ, “Halvet”, TDV İslâm Ansiklopedisi.
- Süleyman Uludağ, “Halvet der-encümen”, TDV İslâm Ansiklopedisi.
- Ebû Hâmid el-Gazzâlî, İhyâʾü Ulûmi’d-Dîn, “Kitâbü’l-uzle”.
- Diyanet İşleri Başkanlığı, “A‘râf sûresi 205. âyet tefsiri”.
