Özgün temsili editoryal görsel.
Bir soruya verilen kısa cevap, çoğu kez rahatlatıcı görünür. Hele dinî meselelerde insanlar uzun açıklamadan önce net bir cümle arar. Fakat fetva, her duruma aynı biçimde uygulanacak hazır bir cümle değildir. Bir sorunun hangi hayatın içinden geldiğini bilmeden verilen cevap, doğru bir ilkeyi bile daraltabilir.
Bugün Din İşleri Yüksek Kurulu’nun duyurduğu Türk Devletleri Teşkilatı Fetva Komitesi toplantısı bu bakımdan üzerinde durmaya değer. Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan’dan temsilciler ortak bildiriler ve ihtiyaç duyulan alanlarda ortak fetvalar için buluşuyor. Bu işbirliği, dinî meseleleri rastgele kanaatlere bırakmama isteğini gösteriyor. Ortak çalışma faydalıdır; yeter ki ortaklık, sorunun sahibini ve yaşadığı şartları görünmez kılmasın.
Fahrettin Atar’ın TDV İslâm Ansiklopedisi’ndeki “Fetva” maddesi, kelimenin sorulan fıkhî meseleye verilen cevap anlamını taşıdığını hatırlatır. Bu tarifte iki taraf vardır: bilen kişi ve soru soran insan. Sorunun ayrıntıları bilinmediğinde fetva, o mesele için yeterli açıklama veremez. Oysa klasik fetva mecmuaları, insanların borç, miras, ticaret, aile ve komşuluk içinde karşılaştığı somut güçlükleri de saklar. Onlar, soyut kaidelerin yanında bir devrin gündelik hayatını gösterir.
Bu ayrım bugün daha çok önem kazanıyor. Bir ülkede yaşanan aile düzeni, çalışma biçimi ya da hukukî usul, başka bir ülkedekinin aynısı olmayabilir. Aynı dinî ilke farklı şartlarda farklı açıklama ihtiyacı doğurabilir. Burada keyfîlikten söz etmiyorum. İlkeyi gevşetmek için mazeret aramak da değil mesele. İnsanın sorusunu ciddiye almak, o ilkeyi hayatın içinde anlaşılır kılmaktır.
Din İşleri Yüksek Kurulu kendi fetva yöntemini anlatırken tarihî tecrübeyi, güncel talep ve ihtiyaçları birlikte dikkate aldığını; örfe bağlı ifadeleri değişmez kural saymadığını belirtiyor. Ayrıca fetva ile yargı kararını ayırıyor. Bu önemli bir temkindir. Fetva, insanın vicdanına ve dinî sorumluluğuna hitap eder; mahkeme kararı ise delil, usul ve zorlayıcı sonuçlarla yürür. İkisini birbirine karıştıran dil, hem dinî cevabın sınırını hem hukukun görevini bulanıklaştırır.
Tasavvufun sohbet terbiyesinde de bu dikkat vardır. Söz, dinleyenin hâlini gözetmeden kuru bir bilgi hâline gelir. Elbette her soru, kişiye özel yeni bir din kurmayı gerektirmez. Fakat soruyu dinlemeyen kişi, hangi ihtiyaca cevap verdiğini bilemez. Bu yüzden fetva verenin ihtiyatı kadar soru soranın da dürüstlüğü gerekir. İnsan, kendi lehine bir sonuç bekleyerek mesele sakladığında doğru cevaba yaklaşmış sayılmaz.
Bakü’deki toplantının taşıdığı imkânı burada görüyorum: Farklı tecrübelerden gelen âlimlerin, ortak bir ilkeyi konuşurken birbirlerinin şartlarını dinlemesi. Komite, ortak ilkeleri konuşurken aile, çalışma ve hukuk usullerindeki farkların hangi soruları değiştirdiğini de kayda geçirmelidir. Böylece açıklanan ortak cevapların sınırı ve gerekçesi okur için daha görünür olur.
Fetva, dinin hayata değdiği yerde verilen ciddi bir cevaptır. Onu kısa bir paylaşım cümlesine indirmek, sorunun hangi şartlarda sorulduğunu ve kişinin taşıdığı sorumluluğu belirsiz bırakır.
