Görsel: Gezdiren için üretildi.
Bir çocuğa hangi kursa gideceğini, odasının nasıl düzenleneceğini ya da okulda yaşadığı bir sıkıntıyı sorunca bazen cevabı daha cümlesini tamamlamadan hazır olur: “Sen onu düşünme.” Yetişkinlerin acele etmesi anlaşılır. Para hesabı, güvenlik kaygısı, iş saatleri, okul kuralları derken karar vermek zaten yorucu bir iştir. Ama çocukla ilgili her kararı onun yerine düşünmek, kolaylığı çoğu zaman yetişkine sağlar.
20 Kasım Dünya Çocuk Hakları Günü yaklaşırken hatırlanması gereken şey çok sade: Çocuğu dinlemek, kararın bütün yükünü ona bırakmak anlamına gelmez. Bir yetişkinin sorumluluğu yerinde durur. Fakat sorumluluk, çocuğun hayatını etkileyen meselelerde onun fikrini gereksiz sayma izni de vermez.
Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’nin 12. maddesi, görüş oluşturabilen çocuğun kendisini ilgilendiren konularda fikrini özgürce söyleme hakkını tanıyor; bu fikre yaşına ve olgunluğuna uygun ağırlık verilmesini istiyor. UNICEF Türkiye’nin Sözleşme metni bu noktayı açıkça yazıyor. UNICEF’in çocuklara yönelik sade anlatımı da yetişkinlerin çocukları dinlemesi ve onları ciddiye alması gerektiğini söylüyor.
Bu cümle, çocuk ne isterse olsun demiyor. Zaten hiç kimse akşam yemeğini, okul değişikliğini, sağlıkla ilgili bir tercihi ya da evin bütçesini bir çocuğun omuzlarına bırakmayı savunmuyor. Sorun, karar çoktan verilmişken sorulan fikrin sonucu etkilemeyeceğinin baştan belli olması.
Bir çocuk okulda kendini dışarıda kalmış hissediyorsa, aile bunu “çocuklar arasında olur” diye geçiştirebilir. Bir genç, sürekli gergin olduğu bir kursa gitmek istemiyorsa, büyükler onun yerinde durmayı öğütleyebilir. Bazen yetişkin gerçekten daha geniş resmi görür; bunu inkâr etmek çocukça olur. Yine de geniş resim, küçük insanın içinden geçenleri görünmez yapmanın mazereti olamaz. Çünkü o küçük insan, alınan kararın içinde yaşayacak.
Dinlemek, her talebe evet demek değildir. Hatta iyi dinlemek, çoğu kez can sıkıcı bir “hayır”ı da gerekçesiyle söylemeyi gerektirir. “Bu yıl buna bütçemiz yetmiyor”, “Bu yol güvenli görünmüyor”, “Şu an başka bir çözüm bulmamız gerekiyor” demek, çocuğa yetişkinlerin dünyasının sınırlarını dürüstçe anlatır. Gerekçe duymayan çocuk, kendi hayatıyla ilgili kararın nasıl alındığını da öğrenemez.
UNICEF’in ergen katılımına ilişkin rehberi, anlamlı ve adil katılımın tasarımını anlatırken bunun eğitimden çocuk korumaya, iklimden sağlık alanına kadar uzandığını hatırlatıyor. Bu büyük kurum dili evin ve sınıfın kapısında biraz sadeleşebilir: Karar vermeden önce sor; dinlediğini belli et; sonucun nedenini açıkla. Bazen de çocuk haklıysa, yetişkinin fikrini değiştirebileceği bir yer bırak.
Burada biz yetişkinler de rahatımıza düşkünüz. Çocuğun fikri, planı uzatır; yeni bir soru çıkarır; kimi zaman kendi tutarsızlığımızı yüzümüze vurur. Sessiz kalan çocukla ev düzeni daha hızlı yürür gibi görünür. Sonra aynı çocuk büyüdüğünde neden derdini anlatmadığını, niçin odasına kapandığını, neden her şeye “fark etmez” dediğini merak ederiz.
Çocuğun sözü, aile toplantısına konacak süslü bir madde değildir. Evde, okulda ve kamu kararlarında ona yer açmak; yetişkinliğin otoritesini azaltmaz. Karar yine yetişkinin sorumluluğunda kalır, fakat çocuk neden o kararın içinde yaşadığını bilir.
