Kısa özet
The Met’te bugün açılan A Long Shadow: Postwar Japan Through the Lens, savaş sonrası Japon fotoğrafını işgalin gündelik hayatı ve fotoğraf kitabının dolaşımı içinden okuyor. Ahmet Başarır, fotoğrafın geçmişi kaydetmek kadar ona hangi biçimde geri dönüleceğini de belirlediğini tartışıyor.
Shōmei Tōmatsu’nın 1971 tarihli Hateruma Island fotoğrafında deniz ve gökyüzü bir manzara vaadi taşıyor; fakat serginin başlığı, o sakin yüzeyin altına başka bir tarih yerleştiriyor. The Met’te bugün açılan A Long Shadow: Postwar Japan Through the Lens, savaş sonrasındaki Japonya’yı Amerikan işgalinin, üs çevresindeki hayatın ve hızla değişen kentlerin içinden anlatıyor. Serginin Okinawa’yı özellikle öne alması yerinde: Adalar 1972’ye kadar ABD yönetimindeydi; bugün de Japonya’daki Amerikan askerî personelinin büyük bölümü orada bulunuyor.
İşgal kelimesi çoğu zaman siyasal tarihin ağır rafına kaldırılır. Antlaşmalar, idari tarihler ve diplomatik fotoğraflar bu dönemi anlatır; oysa üs çevresindeki gündelik hayat, kadınların emeği, kapı önleri, eğlence yerleri ve geçim yolları bu büyük anlatının içinde kolayca küçülür. Tōmatsu, Ishikawa Mao, Ishiuchi Miyako ve Tokiwa Toyoko’nun fotoğrafları tam da bu küçülmeye itiraz eden bir görme biçimi kuruyor. Met’in sergi metni, bu sanatçıların işgalin kadınların hayatına etkisini kendi deneyimleriyle, arkadaşlarıyla ve sevdikleriyle birlikte ele aldığını söylüyor. Bu belirleme, fotoğrafı uzaktan çekilmiş toplumsal belge sanma alışkanlığını kırıyor.
Belge sözcüğü burada yanıltıcı bir rahatlık verebilir. Fotoğraf makinesinin önündeki hayatın, merceğin arkasındaki kişiden bağımsız biçimde kendini teslim ettiğini düşünmek kolaydır. Oysa bir fotoğrafın kadrajı kadar, onu çeken kişinin nerede durabildiği, kimin evine girebildiği, kiminle zaman geçirebildiği de belirleyicidir. Met’in anlattığı savaş sonrası kuşağın nesnel haber fotoğrafı üslubundan uzaklaşıp kişisel deneyime yaslanan bir yönelimi seçmesi, bu nedenle biçimsel bir kapris sayılamaz. Kişisel deneyim, işgal düzeninin bedenlere, ilişkilere ve bakışa nasıl yerleştiğini anlatır.
Bu noktada fotoğrafın masum tanıklığına fazla güvenmemek gerekir. Üs çevresindeki hayatı kayda geçirmek, yoksulluğu ya da kırılganlığı seyirlik bir dokuya dönüştürme tehlikesini de taşır. Fotoğrafçı ile fotoğraflanan kişi arasındaki sınıf, cinsiyet ve dolaşım farkı kadrajın dışında buharlaşmaz. Fakat bu risk, fotoğrafın hiçbir şey söyleyemeyeceği sonucunu doğurmaz. Daha sıkı bir ölçü önerir: Fotoğrafın kimin hayatından çıktığını, hangi yakınlığa dayandığını ve kimin elinde dolaştığını sormak gerekir.
Serginin nadir fotoğraf kitaplarına yer vermesi bu soruyu derinleştiriyor. Fotoğraf kitabı, duvardaki tekil baskıdan farklı bir zaman kurar. Sayfayı çeviren kişi bir görüntüden ötekine kendi hızında geçer; sıralama, tekrar ve boşluk da anlamın parçası olur. Savaş sonrasında dergilerin ve fotoğraf kitaplarının çoğalması, The Met’in de belirttiği üzere, değişen bir ülkeyi anlamlandırmaya çalışan okurlara görsel denemeler taşıdı. Bu dolaşımın piyasadan, yayınevinden ve dağıtım ağından bağımsız olduğunu sanmak saflık olur. Yine de kitabın çoğaltılabilir oluşu, fotoğrafı müze duvarının seçkin sessizliğinden çıkarıp tartışılabilir bir ortak nesneye yaklaştırır.
Bana kalırsa serginin en değerli tarafı, işgali geçmişte kalmış bir fon gibi kullanmaması. Okinawa’daki askerî varlık bugünün meselesidir; bu nedenle geçmişin fotoğrafları kapanmış bir dönemin nostaljik izleri diye okunamaz. Bir fotoğrafta görülen liman, yol ya da yüz, yalnız o anın kanıtı değildir. Aynı zamanda devletlerin güvenlik dilinin hangi alanları askerî kullanıma ayırdığını, hangi hayatları geçici saydığını düşündürür. Bu sergide kadrajlar ve fotoğraf kitaplarının sayfa düzeni, işgalin gündelik hayatta bıraktığı izleri tek bir siyasî açıklamaya sıkıştırmadan yan yana getiriyor.
Psikanalitik bir yorum burada ancak sınırlı bir yer tutabilir. Geçmişin görüntüsüne dönmek, bastırılmış olanın geri gelişi gibi adlandırılabilir. Fakat işgalin devam eden sonuçlarını ruhsal bir mecaza çevirmek, üslerin toprağı, hukuku ve gündelik yaşamı belirleyen maddi varlığını hafifletir. Sergideki basılı diziler ve kişisel yakınlıkla çekilmiş kadrajlar, hatırlamayı soyut bir duygu olmaktan çıkarıp üretim ve dolaşım koşullarına bağlıyor.
Tōmatsu’nın adasındaki açık ufuk, bu yüzden serbestlik imgesi olarak okunmamalı. Kâğıt üzerindeki deniz, Okinawa’nın askerî tarihinden ayrı bir manzara olarak kalmıyor. Sergi bu fotoğrafı kitaplar ve başka kadrajlarla yan yana getirdiğinde, işgalin gündelik hayatta bıraktığı izler daha somut biçimde okunuyor.
Kaynaklar ve ileri okumalar
- A Long Shadow: Postwar Japan Through the Lens, The Metropolitan Museum of Art.
- The Met Fotoğraf Bölümü, The Metropolitan Museum of Art.
