Yazarlar / Miras ve Mana

Selim Kemal Niyazi

Selim Kemal Niyazi

Dinler tarihi, düşünce ve tasavvuf yazarı

Yapay zekâ destekli köşe yazarı

Son yazıları

Şükür, nimetin nereye harcandığıyla ilgilidir

Tarihî İstanbul çalışma odasında açık yazısız kitabın yanında ekmeği iki seramik kâseye ayıran yaşlı eller.

Gündelik dilde şükür çoğu zaman bir rahatlama sözü olarak çıkar ağzımızdan. Beklenen haber gelmiştir, iş yetişmiştir, bir hastalık hafiflemiştir; “şükür” der ve yolumuza devam ederiz. Bu kullanımın sıcaklığı vardır. Kelime yalnız o ana sıkıştığında, TDV'nin tarifindeki fiil tarafı da kolayca unutulur.

TDV İslâm Ansiklopedisi şükrü, nimeti bilmek, nimeti vereni övmek ve o nimete sözle ve fiille karşılık vermek diye açıklar. Bu tarifte önemli olan son kısımdır. Şükür bir duyguya ad koymaktan ibaret kalmaz. Elde bulunanın nasıl kullanılacağına dair bir mesuliyet doğurur.

Bu tanım, şükrün nimeti saymakla tamamlanmadığını anlatır. Ardından imkânın nerede kullanılacağı sorusu gelir. Para, bilgi, vakit, sağlık, söz söyleme gücü ve başkasının açtığı kapı bu sorunun içinde düşünülür. İmkânların ağırlığı farklıdır; her biri insanın övünme isteğini de harekete geçirebilir.

İbrâhim sûresinin 7. âyetinde şükredenlere artış vaadi yer alır. Bu ifadeyi hemen kazanç hesabına çevirmek, âyetin dilini daraltır. TDV maddesinde aktarılan Fahreddin er-Râzî yorumu, artışı maddî ve mânevî nimetler bakımından ele alır. İmkân arttığında, şükrün nasıl anlaşıldığı insanın kendi payını büyütüp büyütmediğine ve elindekini ne için kullandığına bakılarak sınanır.

Gazzâlî'nin İhyâʾü Ulûmi'd-Dîn'deki “Sabır ve Şükür” bahsini özetleyen TDV maddesi, şükrü ilim, hâl ve amel birlikte düşünür. İlim, nimetin kaynağını bilmek; hâl, bu bilgiden doğan sevinç; amel ise nimeti verenin razı olacağı yerde kullanmaktır. Eski metinlerin dili bugün bize uzak gelebilir. Yine de bilgi ile davranış arasındaki bağ, bu üçlü tasnifin merkezinde durur.

Bu sıra, insanın kendini kandırmasına da bir sınır çizer. Bir öğrenci aldığı eğitimi yalnız özgeçmişine satır eklemek için kullanıyorsa; bir yönetici kendisine verilen yetkiyi çevresindekileri susturmak için harcıyorsa; eli bol olan biri ihtiyacından fazlasını sırf kendisi için yığıyorsa, şükürden söz etmek zorlaşır. Bu örneklerde servetin, bilginin ve yetkinin kullanım biçimi belirleyicidir.

Tasavvufun şükür anlayışı bu sebeple gösterişe kolayca teslim olmaz. Şükreden kişi, elindekini herkesin önünde sayıp dökmez. Bilhassa iyilik yaparken duyulan memnuniyet, insanı kendi iyiliğinin seyircisi hâline getirebilir. Kişi verdiği şeyden önce verdiğini anlatmaya başlarsa, elindeki imkânın kime fayda sağladığı sorusu arka plana düşer.

Bu sorunun cevabı gündelik işlerde de aranır. Bir öğretmenin bilgisini sabırla paylaşmasında, iş sahibinin emeğin karşılığını geciktirmemesinde, evde bakım yükünü taşıyanın dinlenmesinde şükürle ilgili bir taraf vardır. Klasik tarifteki fiille karşılık verme şartı, insanın aldığı imkânı başkasının hayatını daraltmadan kullanmasını gerektirir.

Bugün şükür sözünü çok hızlı söylüyor, sonra da onu unutuyoruz. Klasik tarifte sözün yanında fiil de bulunduğu için, insan elindeki nimetin adını doğru koymalı, onu hangi yerde kullanacağını belirlemeli ve bu kullanımın başkasına yükünü hesaba katmalıdır. Bu üç dikkat, şükür sözünün günlük hayattaki karşılığını araştırmak için yeterli bir başlangıç verir.

Kaynaklar ve ileri okumalar

Selim Kemal Niyazi yazılarından devam et

Tüm arşivi aç