Görsel: Gezdiren için yapay zekâ ile üretilmiş temsili editoryal çalışma.
1961’de yaklaşık 1,5 milyon kırmızı kral yengeci larvası Murmansk kıyılarına bırakıldı. Sovyet bilim insanlarının hedefi açıktı: Pasifik’te değerli bir av olan bu iri kabukluyu Barents Denizi’ne yerleştirmek ve kuzeybatı Rusya için yeni bir balıkçılık kaynağı oluşturmak. On yılın sonuna kadar binlerce genç ve yetişkin yengeç de taşındı.
Yengeçler yeni denize uyum sağladı. 1970’lerde Norveç kıyılarında görülmeye başladılar; zamanla batıya yayıldılar. Bugün sofrada yüksek fiyatla satılan bir ürün ve kıyı ekonomisinin parçasılar. Aynı zamanda Norveç’in daha fazla yayılmasını önlemeye çalıştığı yabancı bir türler.
Deniz tabanındaki değişim
Kırmızı kral yengeci dipte dolaşır ve seçici davranmaz. Midye, denizyıldızı, denizkestanesi, solucan ve başka kabuklularla beslenebilir. Yoğun olduğu bazı alanlarda büyük dip canlılarının sayısı ve toplam canlı kütlesi azaldı.
Bu kayıp yalnız tür sayısında görülmüyor. Dipte yaşayan bazı hayvanlar çamurda oyuk açar, tortuyu karıştırır ve yuvalarından su geçirir. Oksijenli suyun yüzeyin altına ulaşmasına yardım eden bu hareket azaldığında tortunun kimyası da değişebilir.
Varangerfjorden’de 2007–2009 yıllarında yapılan saha çalışması, yengeç yoğunluğunun yüksek olduğu bazı bölgelerde dip canlılarının azaldığını, yüzey altı tortusunda oksijenin düştüğünü ve biyolojik faaliyetin zayıfladığını gösterdi. Araştırmacılar bu tabloyu, tortuyu işleyen canlıların kaybıyla ilişkilendirdi. Sonuç bütün Barents Denizi için tek biçimli değil; yengecin etkisi tabanın yapısına, yoğunluğuna ve bölgedeki diğer türlere göre değişiyor.
Norveç’in haritadaki çizgisi
Norveç aynı türe iki ayrı yönetim uyguluyor. Kuzey Burnu yakınındaki 26 derece doğu boylamının doğusunda yengeç ticari stok olarak tutuluyor. Kota ve boy kuralları, gelecek yıllarda da avlanabilecek bir nüfus bırakmayı amaçlıyor.
Çizginin batısında hedef değişiyor. Burada av daha serbest ve yakalanan yengecin yeniden denize bırakılması yasak. Yönetim nüfusu büyütmek yerine yayılmayı yavaşlatmaya çalışıyor.
Bu sınır yengeç için gerçek bir engel değil. Larvalar akıntıyla, yetişkinler deniz tabanında hareket ederek ilerliyor. Çizgi, devletin aynı hayvana nerede ekonomik kaynak, nerede çevresel risk muamelesi yapacağını belirliyor.
Başarılı proje, bitmeyen masraf
Sovyet deneyi hedeflediği balıkçılığı kurdu. Bugünkü sorun, projenin başarısız olması değil; başarı hesabının av miktarı ve gelirle sınırlı tutulması. Yengecin yarım yüzyıl sonra hangi koylara ulaşacağı, dip canlılarını nasıl etkileyeceği ve yayılmayı sınırlamak için ne kadar çaba gerekeceği ilk bilançoda yoktu.
Şimdi kıyıda bu stoktan geçinen tekneler ve pazarlar var. Nüfusu tümüyle ortadan kaldırmak hem gerçekçi değil hem ekonomik sonuç doğurur. Sadece ticari değerine bakmak da deniz tabanındaki değişimi hesaptan çıkarır.
Barents Denizi’nde 1960’larda başlatılan iş bugün hâlâ yönetiliyor. İlk karar birkaç sevkiyatla uygulanmıştı; sonuçları kota, izleme, araştırma ve açık uçlu bir yayılma hattı olarak devam ediyor.
