Görsel: Gezdiren için yapay zekâ ile üretilmiş temsili editoryal çalışma.
Derinkuyu Yeraltı Şehri’ni anlatırken herkes önce derinliği söyler. Yaklaşık 85 metre. Bu sayı etkileyici; fakat yerin altında bir topluluğu yaşatmaya yeten şey, aşağı doğru kazılmış katların sayısı değildir. Asıl mesele, o katların hava, su, yiyecek, hayvan ve güvenlik ile birlikte çalışmasıdır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın müze kaydında Derinkuyu için ahırlardan kilerlere, yemekhanelerden kiliseye, pekmez kaynatma yerinden ikinci kattaki okula kadar farklı mekânlar sayılıyor. Bu liste bir macera dekoru gibi okunabilir. Oysa daha sade bir şey söylüyor: Derinkuyu'da sığınak, topluluğun temel ihtiyaçlarını aşağıda düzenleyen gündelik bir düzene dönüşmüş. Tehlike anında girilecek bir oyukla başlayabilecek bu mekân, yaşam uzadıkça mutfağı, deposu, ibadet yeri ve okuluyla başka bir karakter kazanmış.
Bu sistemin görünmeyen merkezi havalandırma kuyusu. Yüzeye bağlanan kuyu yaklaşık 55 metre derinliğinde ve aynı zamanda su kuyusu olarak kullanılmış. Yeraltında yaşamanın romantik tarafı karanlık koridorlardır; mühendislik tarafı ise havanın nereden girip nereye dolaşacağını bilmektir. İnsanlar taş kapıları yuvarlayabilir, geçitleri daraltabilir, odaları kayaya oyabilir. Hava akışı bozulduğunda bütün savunma fikri anlamsızlaşır.
Burada önemli olan, tek bir parlak buluş aramak yerine parçaların birbirine bağlanışını görebilmek. Jeoloji çalışmaları, Derinkuyu ve Kaymaklı’daki oyukları volkanik kayaçların yapısı, çatlakları ve eklem düzeniyle birlikte ele alıyor. Yani şehir, kayaya rağmen kurulmuş bir yapı değil; kayanın nerede izin verdiğini, nerede sınır koyduğunu deneyerek büyütülmüş bir yerleşim.
Bu ayrım, “Bunu kim ve hangi amaçla yaptı?” sorusunu da daha dikkatli kurmayı gerektiriyor. Derinkuyu’nun kesin başlangıç tarihini tek cümleyle kapatmak mümkün değil. Kapadokya’daki yeraltı yerleşimleri farklı dönemlerde sığınak ve refüj işlevleriyle kullanıldı; UNESCO da bu bağlamı, bölgenin kaya yerleşimleri ve tarihsel tehditler içindeki gelişimiyle birlikte anlatıyor. Fakat bir yerin sığınak olarak kullanılması, oradaki hayatın yalnızca korkudan ibaret olduğu anlamına gelmez.
Ahır, mutfak, depo ve okul gibi mekânların varlığı tam burada önem kazanıyor. İnsanlar tehlike geçene kadar birkaç saat saklanacaksa bu kadar çeşitli bir düzen kurulmaz. Aşağıda kalmanın süresi uzadıkça yiyeceğin, suyun, hayvanların, ibadetin ve çocukların eğitiminin aynı plan içinde düşünülmesi gerekir. Derinkuyu bize bir kaçış anını değil, belirsizliğin gündelik hayata nasıl yerleştirildiğini gösteriyor.
Bugün ziyaret edilebilen bölümün yalnızca yaklaşık yüzde 10 olduğu belirtiliyor. Bu oran, gördüğümüz yerin bütün şehir olmadığını hatırlatıyor; ama boşlukları hayal gücüyle doldurma izni vermiyor. Açılmamış her koridor, otomatik olarak gizli bir amaç ya da kayıp bir uygarlık kanıtı değildir. Arkeolojinin dürüst tarafı, bilinen plan ile henüz çözülemeyen alanı aynı cümlede tutabilmesidir.
Derinkuyu’nun etkisi de burada yatıyor. Onu olağanüstü yapan, insanların yerin altına inmiş olması kadar, orada hayatın birbirinden kopuk odalarla değil, birbirini tamamlayan kararlarla kurulmuş olması. Havalandırma kuyusu suya, su topluluğa; dar geçit güvenliğe, ortak mutfak dayanışmaya bağlanıyor.
Bence Derinkuyu’ya bakarken sorulması gereken soru “Ne kadar derine indiler?” ile bitmemeli. Daha zor soru şu: Bir topluluk, belirsizlik kalıcılaştığında hangi ihtiyaçları vazgeçilmez sayar? Bu yeraltı şehri, cevabı taşta bırakmıyor. Hava, su ve ortak hayat için kurulmuş bir düzenin içinde gösteriyor.
