Bir semâ kaydı ekranda birkaç saniyede anlaşılır sanılır: beyaz tennûre, açık kollar, düzenli bir dönüş. Göz hareketi hemen yakalar; insanın gördüğünü bildiğini sanması da kolaydır. Oysa semânın eski dildeki ilk çağrışımı dönüş değildir. Kelime işitmek, duymak ve dinlemekle ilgilidir. Tasavvuf metinleri, kulağa gelen şeyi kalpte karşılamanın terbiyesini bu adla düşünmüştür.
TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki Semâ maddesi, ilk sûfî müelliflerin semâı kendilerine gelen mânayı işitmek ve onu kalbe aktarmak olarak anlattığını kaydeder. Hücvîrî'nin Keşfü'l-mahcûb'unda işitme, vahiy ve nakille kurulan dinî bilginin şartlarından biri sayılır. Bu çizgide semâ, güzel bir sesin insanda bıraktığı tesirden ibaret kalmaz. Dinleyen kişinin ne duyduğunu, duyduğu sözü hangi hazırlıkla taşıdığını da sorar.
Mevlevî âyini bu kavramın en tanınan tarihî biçimidir. Fakat TDV'nin Mevlevî Âyini maddesinin anlattığı gibi, bu âyin bir zikir ve mukabele meclisi içinde şekillenmiştir; belli âdâb ve erkânın yerleşmesi de yüzyıllar almıştır. Semâhâneye girişten selâma, mûsikiden görev dağılımına kadar her ayrıntı, tek kişinin coşkusunu sahnenin merkezine koymayan ortak bir düzen kurar.
Bu düzeni geçmişte kusursuz bir hayatın kanıtı diye okumak doğru olmaz. Tekke kurumlarının güç, servet ve nüfuzla kurduğu bağlar da vardı; dinî biçimler her devirde gösterişe ve istismara açık kaldı. Semâ üzerine lehte ve aleyhte risâleler yazılması da bu tartışmanın eski olduğunu gösterir. Bir uygulamanın tartışılmış olması, onun içindeki bütün insanların aynı niyetle hareket ettiğini söylemeye izin vermez.
Yine de bugün kaybolan ayrıntı üzerinde durmaya değer. Görüntü, dönüşü alır; dinlemeyi, çalışmayı, beklemeyi ve aynı mecliste başkasına yer açmayı pek göstermez. Mevleviyye maddesinde anlatıldığı üzere, âyinden önce mesnevîhanın ders vermesi ve irşadın mûsikiyle birlikte düşünülmesi boşuna değildir. Âyin, dönüşü Mesnevî dersi, mûsiki ve meclis erkânıyla beraber yürütür.
Zikir konusunda da tasavvuf geleneği tek bir biçim üretmemiştir. TDV'nin Zikir maddesi, bazı tarikatların mûsikiyle zikir yaptığını, bazılarının ise sessiz zikri benimsediğini hatırlatır. Bu çeşitlilik, dinî tecrübeyi tek bir estetik imgeye kapatmaktan korur. Semâ üzerine bilgi, Mevlânâ'nın adı, bir mûsiki parçası ve dönen semazen görüntüsüyle sınırlı kalırsa; hareketin söz, disiplin ve toplulukla kurduğu bağ anlaşılmaz.
Bugün semâ kayıtlarını izleyen biri, sesin, Mesnevî dersinin ve meclis erkânının o harekete verdiği yeri de hesaba katmalıdır. Semâ bu bağdan ayrıldığında tarihî anlamının önemli bir kısmı görüntünün dışında kalır.
