Bir toplantıdan çıkarken konuşmacının hangi cümleyi kurduğunu hatırlamayabiliriz. Fakat soruya nasıl karşılık verdiğini, kendisine hizmet eden birine nasıl davrandığını çoğu zaman hatırlarız. Tasavvuf geleneğinde sohbetin eğitim sayılması, söz ile davranışın birlikte izlenmesine dayanır.
Bugün sohbet denince akla çoğunlukla birinin konuştuğu, diğerlerinin dinlediği toplantı gelir. Eski sûfîler için kelimenin “birlikte bulunma” anlamı da önemliydi. İlk dönemlerde bu buluşmalar mescitte, evde, iş yerinde veya çarşıda yapılırdı; tekke ve zâviyeler daha sonra sohbet mekânı oldu. Böylece öğrenilen söz, aynı insanların gündelik ilişkileri içinde de sınanabiliyordu. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin “Sohbet” maddesi bu gelişimi ve sohbetin eğitimdeki yerini anlatır.
Bir üstadı dinleyen kişi onun sabırdan söz ettiğini işitebilir. Üstadın öfkeli birine verdiği cevap ise o sözün hayatta neye karşılık geldiğini gösterir. Kuşeyrî’ye atıfla aktarılan sohbet adabında şeyhin katılanlara şefkatle davranması, katılanların da birbirine saygı göstermesi beklenir. Aynı gelenekte bir ekmeğin ihtiyaç sahibi sohbet arkadaşıyla paylaşılması da örnek verilir. Bunlar, sohbetin etkisini yalnız konuşanın bilgisiyle ölçmemek gerektiğini hatırlatır. TDV, “Sohbet”.
Bu yakınlığın güçlüğü de vardır. Bir insanın iyi davranışını öğrenmek için onu izlemek başka, her kararını sorgusuz kabul etmek başkadır. Tasavvuf kaynaklarında şeyhe güçlü bir bağlılık öğütleyen ifadeler bulunur. Aynı kaynaklar, gerekli nitelikleri taşımadan şeyhlik taslayanlara karşı da uyarır. “Şeyh” maddesinde bu iki tarafı yan yana okumak mümkündür. Birincisini anlatıp ikinciyi saklarsak geleneğin kendi içindeki ihtiyatı kaybederiz.
Bence sohbetin kıymeti burada anlaşılır. İnsan okuduğu bir öğüdü kolayca kendi lehine yorumlayabilir. Beraber bulunduğu kişiler ise onun başkasına ayırdığı zamanı, tuttuğu sözü ve güçsüz olana davranışını görür. Sohbet, bu karşılaşmalar sayesinde kişiye davranışı üzerine düşünme imkânı verir. Bunu sağlayacak kimsenin de öğrettiği edebi kendi hayatında taşıması gerekir.
