Yapay zekâ işyerine çoğu zaman küçük bir kolaylık vaadiyle giriyor: Çağrıları önceliklendirecek, vardiya taslağı çıkaracak, başvuruyu sınıflandıracak, raporu kısaltacak. Araç bir çalışanın hangi işe önce bakacağını, hangi dosyanın ona düşeceğini ya da hangi işin kontrol sayılacağını değiştirdiğinde; görev sırasını, performans ölçümünü ve yöneticinin denetim sorumluluğunu da etkiler.
Uluslararası Çalışma Örgütü'nün 8 Eylül'de duyurduğu bölgesel politika diyaloğunda, yapay zekâ dönüşümünde insan muhakemesi ve sosyal diyaloğun gerekli olduğu vurgulandı. Bu, teknolojiye karşı genel bir ihtiyat çağrısı değil. İşyerinde hangi değişikliğin çalışanı nasıl etkileyeceğinin, uygulama başlamadan konuşulması gerektiğini hatırlatan pratik bir uyarı.
ILO'nun güncel araştırma özeti, üretken yapay zekânın görevleri, koordinasyonu ve çalışan özerkliğini yeniden düzenleyebildiğini; bildirilen zaman kazancının her zaman daha yüksek çıktı, ücret ya da istihdama dönüşmediğini söylüyor. Bu nedenle yöneticinin “araç zamanı kısalttı” cümlesi tek başına bir uygulama değerlendirmesi değildir. Kısalan sürenin hangi yeni hedefe çevrildiği, kimin kontrol görevi aldığı ve hata olduğunda kararın kimde kaldığı da görülmelidir.
Burada iki farklı kullanımı ayırmak gerekir. Bir araç çalışanın hazırladığı metni hızlandırabilir. Başka bir araç ise işleri sıraya koyabilir, performans ekranındaki sayıları belirleyebilir ya da vardiya önerisi üretebilir. ILO'nun yapay zekâ çerçevesi ikinci türü algoritmik yönetim olarak ayırıyor. İkinci durumda çalışan yalnız bir yazılım kullanmaz; yazılımın etkilediği bir yönetim kararının içinde çalışır.
Bu yüzden kurumun yapması gereken, herkese aynı eğitim bağlantısını göndermek değildir. Uygulama kaydında en az beş şey bulunmalıdır: Araç hangi görevi ve hangi çalışan grubunu etkiliyor; nihai karar sahibi kim; deneme hangi tarihte başlayıp bitecek; çalışan hangi kanaldan hata, aşırı iş yükü ya da haksız sıralama bildirecek; hangi bulgu uygulamanın geri alınmasını veya değiştirilmesini gerektirecek? Bu kayıt, aracın teknik dokümanı değildir. İş tasarımındaki değişikliğin yönetim kaydıdır.
Çalışanın seçeneği de somuttur. Yeni araçla birlikte görev sırası, ölçüm ya da vardiya baskısı değiştiğinde, bunun görev tanımına ve performans değerlendirmesine nasıl yansıyacağını yazılı olarak sorabilir; kullandığı sistemdeki hatayı bildirebilir. Ama bu soruları sorabilmek, çalışanın tek başına dijital beceri geliştirmesiyle çözülecek bir mesele değildir. Bildirimi okuyacak kişi, yanıt süresi ve düzeltme yetkisi kurum tarafından önceden belirlenmelidir.
Yapay zekâ uygulaması ancak çalışanlara neyi hızlandırdığını değil, hangi kararı değiştirdiğini de gösterdiğinde yönetilebilir olur. İnsan kaynakları ile ilgili yönetici, bir sonraki uygulama toplantısında araç adından önce bu değişiklik kaydını açmalı; pilotun sahibini, geri bildirim tarihini ve geri alma koşulunu yazmalıdır.
