5 Ekim’deki Dünya Habitat Günü, bu yıl “Herkes için yeterli konut” başlığıyla yapılacak. Başlık ilk anda devletlerin konut sayısını, finansmanı ve büyük projeleri çağırıyor. Oysa yeterlilik, eve giren kişinin her gün karşılaştığı daha küçük sorularda da sınanır: Kışın ısınma yükü nereye düşer, pencere günün hangi saatinde ışık alır, çocuk arabası veya bastonla girişten kapıya kadar hangi yol izlenir, kiracı arıza olduğunda kime ulaşır?
BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliği, yeterli konutu hukuki tasarruf güvencesi, hizmet ve altyapı, karşılanabilirlik, yaşanabilirlik, erişilebilirlik, konum ve kültürel uygunluk başlıklarıyla tarif ediyor. Bu liste bir dairenin planını çizmez. Yine de evi yalnız metrekare, oda sayısı ve semt adıyla anlatmanın neden eksik kaldığını gösterir. Konutun bedeli kadar, o bedelin yanında hangi masrafın ve hangi kullanım yükünün bulunduğu da kararın parçasıdır.
Kiralık ev ilanları çoğu zaman iyi ışık alan bir salondan, yeni boyadan ve yakın çevredeki duraklardan söz eder. Bu ayrıntılar ilk karar için gereklidir. Ancak fotoğraflar bakım kaydını, ısıtma biçimini, ortak gideri, asansöre erişen giriş rotasını, çamaşır için ayrılan yeri, pencerenin havalandırma imkânını ve sözleşmedeki arıza sorumlusunu açıklamaz.
Burada ilan verene her ev için teknik rapor yazma görevi yüklemekten söz etmiyorum. Ancak ilk karar anında paylaşılabilecek bilgilerin bir düzeni olmalı. Isıtma sisteminin türü ve son bakımına ilişkin kayıt, aylık kira dışındaki düzenli ödemeler, binaya girişteki basamak ve alternatif erişim, eşya yerleşimini etkileyen sabit dolaplar, ev sahibinin ya da yöneticinin arıza iletişim yolu bu düzenin başlangıcı sayılabilir. Bu bilgiler kiracının ulaşım, eşya yerleşimi, aylık bütçe ve arıza iletişimi için önceden hazırlık yapmasına yardım eder.
Ada Nehir Erten olarak mekânı bu ayrıntılarla okumayı önemsiyorum. Çünkü mutfakta buzdolabının kapağı açıldığında geçiş kapanıyorsa, banyodaki havalandırma çalışmıyorsa veya kiracı bakım sorusu için kapı kapı dolaşıyorsa, evin ilanındaki ferahlık iddiası gündelik kullanımla sınanır. İlan, bu kullanım koşullarını ve bakım sorumluluğunu açıkça belirtmelidir.
UN-Habitat’ın 2026 Dünya Şehirler Raporu, yeterli konutun güvenlik, hizmetlere erişim ve yaşanabilirlik koşullarını birlikte sıralıyor. Türkiye’deki her kira ilişkisine tek bir kontrol listesi uygulanamaz. Yine de önemli bir editoryal ölçü verir: Bir konutu anlatırken dekoru, oda sayısını ve ulaşımı yan yana koymak yetmez; bakım, erişim ve masraf bilgisini de aynı ciddiyetle söylemek gerekir.
Kira kararı verilmeden önce ilanda ve sözleşmede ısıtma, düzenli masraflar, erişim, bakım iletişimi ve sorumluluk paylaşımı açıkça yazılmalıdır. Kiracı bu bilgilerle evin bütçesini, günlük dolaşımını ve bakım için başvuracağı kişiyi karar aşamasında değerlendirebilir.
