Bir kavşağın köşesinde yaya düğmesine uzanmak, parmağın yaptığı kısa bir basış gibi görünür. Oysa düğmeye varan kişi önce kaldırımda yönünü değiştirir, durur, gövdesini düğmeye çevirir ve sonra geçeceği çizgiye yeniden döner. Düğmenin yanında kalan zemin, kişinin bu sırada durmasına ve geçide dönerken yeniden yön almasına izin verir.
16 Eylül’de başlayan Avrupa Hareketlilik Haftası, bu yıl “Herkes için hareketlilik” temasını kuşaklar arası hakkaniyetle birlikte kuruyor. Dünya Sağlık Örgütü, yürümeyi ve tekerlekli hareketi desteklemenin güvenli çevrelere eşit erişim gerektirdiğini söylüyor. Bu, hareketi yalnız adım sayısı ya da kişinin kuvvetiyle açıklamayı bırakmak için iyi bir hatırlatma.
Yaya düğmesinin önünde, bir kişinin düğmeye yaklaşırken ve beklerken kullanacağı düz, boş bir yüzey gerekir. ABD Access Board’un kamusal yaya alanları için teknik kuralları, düğmenin bir tekerlekli sandalye kullanıcısının erişebileceği yerde bulunmasını; kaldırım rampası ve yaya geçidiyle ilişkisini açıkça tarif eder. Kurallar ayrıca düğmenin yüzünün ilgili geçide paralel olmasını, sesli ve titreşimli yürüme bilgisinin düğmeyle ilişkilendirilebilmesini ister. Bunlar Türkiye için doğrudan bir mevzuat ölçüsü değildir; yine de iyi bir tasarımın hangi hareketi mümkün kıldığını görünür kılar.
Bu noktada mesele yalnız uzanma mesafesi değildir. Düğme çöp kutusunun, direğin ya da park edilmiş bir aracın arkasında kaldığında kişi elini ileri uzatmakla yetinmez. Ayaklarını yeniden yerleştirir, gövdesini dar alanda çevirir, kullandığı bastonun, pusetin veya tekerlekli aracın yönünü korumaya çalışır. Düğmeye bastıktan sonra da geçide dönmek için gövdesini ve aracını bu alanda yeniden hizalar.
Access Board’un düzenlemesindeki sesli, dokunsal ve titreşimli işaretler de bunu destekler: geçişe dair bilgi gözde tek başına toplanmaz. İşitme, elin temas ettiği yüzey ve bakış, hangi geçide yönelindiğini birlikte ayırt etmeye yardım eder. Bir kavşakta iki düğmenin birbirinden ayrılması isteniyorsa, bunun nedeni de yalnız tabelayı düzenlemek değildir; kişinin doğru geçidi bulabilmesi ve yönünü kurabilmesidir.
Yolun karşısına geçmek için herkes aynı hareket sırasını kullanmaz. İyi yerleştirilmiş bir düğmenin önünde, yaklaşan kişinin durup dönmesine ve geçide doğru yeniden hizalanmasına yetecek alan bulunur. Bu boşluk, birinin tekerlekli aracını hizalamasına, bir başkasının ses ve titreşim bilgisini ayırmasına da yer açar.
Kavşakta beklerken düğmenin kendisinden önce yanındaki zemine bakılabilir: Orada durmak, dönmek ve geçide yönelmek için gerçekten yer var mı? Ağrı, baş dönmesi, düşme ya da yeni gelişen güç kaybı bu gündelik ayardan ayrı değerlendirilmelidir.
