Görsel: Gezdiren için özgün editoryal çalışma.
Eski bir icazetnâmeye bakınca göz önce isimlere, mühre, tarihe gider. Kâğıdın dili bugünün diplomasına benzer görünür: Bir hoca bir talebeye belli bir metni okutma yahut rivayet etme izni vermiştir. Fakat icazetin taşıdığı yük, bir belgenin sağladığı rahatlıktan daha genişti. O kâğıt, sözün hangi yoldan geldiğini ve onu alan kişinin bu yola karşı ne kadar borçlu olduğunu hatırlatırdı.
İslâm ilimlerinde bilgi, yalnız metnin satırlarından alınmazdı. Hadis öğreniminde dinleme, okuma, karşılaştırma ve icazet gibi yolların birbirinden ayrılması bu sebeple önemsenirdi. İzin veren kişi, her sözü gözü kapalı onaylamaz; hangi kitabın, hangi rivayetin veya hangi alanın aktarıldığını belirtirdi. İcazet, aktarılan malzemeye sınırsız tasarruf hakkı tanımazdı. İzin belgesinde belirtilen metin ya da rivayet, taşıyan kişinin sorumluluk alanını da gösterirdi.
Bugün bilgiye erişim kolaylaştıkça bu eski inceliği gereksiz bir tören saymak mümkün. Bir metne birkaç saniyede ulaşabiliyoruz; bir ders kaydı, bir vaaz kesiti, bir alıntı önümüze düşüyor. Buna rağmen sözün nereden geldiği sorusu önemini koruyor. Kimin ne söylediğini bilmeden paylaşılan söz, sahibini kaybedince ağırlığını da kaybediyor. Kaynak gösteren kişi, okura sözün sahibini, bağlamını ve aktarma sınırını da bildirir.
Nisâ sûresinin 58. âyeti, emanetlerin ehline verilmesini emreder. Bu ilkeyi her gün kullandığımız her bilgiye doğrudan hukuk kuralı gibi taşımak doğru olmaz. Yine de âyetin açtığı ahlâkî dikkat açıktır: Bir işi teslim ederken yetkinliği ve sorumluluğu birlikte düşünmek gerekir. İcazet geleneğinde de izin veren ile alanın adının, aktarılan malzemenin ve yetkinin sınırının kayda geçirilmesi bu dikkati somutlaştırıyordu.
Tasavvuf geleneğinde edep, dışarıdan görünen bir nezaket tablosuna indirgenmezdi. Kuşeyrî'nin er-Risâle'sinde aktarılan erken sûfî sözleri, edebi kişinin kendini tanıması ve davranışını içinden kurmasıyla ilişkilendirir. Aynı gelenek, şeklin ruhun yerine geçebileceğini de gördü. Tarikat âdâbının katı merasime dönüşmesine yöneltilen eleştiriler bu yüzden doğdu. İcazet, mühürlü kâğıda dokunulmazlık tanımaz; izin verenin de alanın da eleştiriyi kapatmasına dayanak oluşturmaz.
Burada incelikli bir ayrım var. İcazet, sözü kapalı bir çevrenin malı yapmak için kullanıldığında ilmin yolunu daraltır. Sorumluluğu belirginleştirdiğinde ise söze açıklık kazandırır. Bir talebenin hocasından aldığı izin, onu hocanın her yargısını yinelemeye zorlamaz. Talebe, hangi metni hangi hocadan öğrendiğini belirtir; kendi değerlendirmesini de bu aktarımın yerine koymaz.
Bu çağda her sözün peşine bir mühür koyamayız. Yine de herkes, taşıdığı bir bilgide üç soruyu kendine sorabilir: Bunu kimden aldım? Hangi bağlamdan ayırdım? Aktarırken hangi sınırı aşmamalıyım? Bu sorular, özellikle dinî metinlerden kısa parçalar paylaşılırken, eski icazet usulünün bugüne kalan dikkatini somut bir biçimde yaşatır.
