TCMB'nin ekim anketi, imalat sanayinin aynı anda iki farklı zaman diliminde yaşadığını gösteriyor. Mevsimsel etkilerden arındırılmış kapasite kullanım oranı eylüldeki yüzde 74,1'den yüzde 74,3'e çıktı; arındırılmamış oran da yüzde 74,5 oldu. Buna karşılık reel kesim güven endeksi 1,4 puan düşerek 101,1'e geriledi. Fabrikalar mevcut makinelerini bir miktar daha yoğun kullanırken sipariş defterine ve yakın üretim planına daha ihtiyatlı bakıyor.
Bu ayrışma, kapasite kullanımını tek başına büyümenin öncü işareti saymanın sınırını gösteriyor. Oran, işletmenin elindeki fiziki kapasitenin ne kadarını kullandığını ölçer. Yeni siparişin nereden geldiğini, stokların ne hızla eridiğini ya da üretimin sonraki çeyrekte ne kadar sürdürülebilir olduğunu tek başına ölçmez. Ekimdeki küçük artış, önceki siparişlerin üretime dönüşmesinden ya da bazı sektörlerde geçici çalışma düzeninden kaynaklanabilir. Bu nedenle aynı ayın sipariş ve beklenti sorularıyla birlikte okunması gerekir.
Siparişler kısa vadeli üretim kararını belirliyor
TCMB'nin mevsimsellikten arındırılmış değerlendirmesinde son üç aydaki üretim ve ihracat siparişleri için olumlu yanıtların dengesi zayıfladı; iç piyasa siparişlerinde ise artış bildirenler lehindeki görünüm azalış bildirenler lehine döndü. Mevcut toplam siparişlerin mevsim normallerinin altında olduğunu söyleyenlerin ağırlığı da güçlendi. Bu tablo, üreticinin bugün hattı çalıştırabilmesi ile yarın aynı hattı aynı hızda çalıştırma kararı arasındaki farkı açıyor.
İç siparişlerdeki zayıflama, yüksek finansman maliyetinin ve ihtiyatlı talebin imalatçıya ulaştığı kanallardan biridir. Dayanıklı tüketim, ara malı ve yatırım malı kararlarında alıcı siparişi ertelediğinde, firma ilk aşamada stokla ve çalışma saatleriyle ayarlama yapabilir. Sipariş açığı kalıcılaşırsa üretim planı, tedarik talebi ve yeni makine alımı etkilenir. Bu aktarımın hızı sektöre, ihracat payına ve eldeki stok düzeyine göre değişir; anket karar zincirindeki yön değişimlerini bu yüzden ayrı sorularla izler.
Uzun vadeli kararlar henüz geri çekilmiş değil
Ekim verisinin daha dikkat çekici yanı, yakın dönem siparişleri zayıflarken gelecek on iki ay sabit sermaye yatırım harcaması ve gelecek üç ay istihdam için artış bekleyenlerin ağırlığının güçlenmesi. Gelecek üç aylık ihracat siparişi beklentilerinde de iyileşme var. Firmalar iç pazardaki kısa vadeli yavaşlamayı izlerken, kapasiteyi bütünüyle küçültme kararına geçmiş görünmüyor. İhracat bağlantısı, beklenen talep koşulları veya verimlilik yatırımı bu iki takvim arasındaki mesafeyi açıklayabilir.
Bu beklentiler gerçekleşmiş yatırım ve istihdamı ölçmez. Anketin kendi tanımıyla sonuçlar katılımcıların değerlendirmelerini yansıtır; TCMB'nin tahmini sayılmaz. Üretim hacmi ve iç piyasa siparişleri için gelecek üç aya ilişkin olumlu dengenin zayıflaması, yatırım niyetinin somut siparişe dönüşmesinde bir eşik bulunduğunu söylüyor. Önümüzdeki aylarda kapasite kullanımının yönü kadar mevcut siparişler, ihracat siparişleri ve yatırım harcaması beklentisinin birlikte izlenmesi gerekecek.
Ekim anketinin ekonomik sonucu açık: İmalatta dayanıklılık, makinelerin bugün ne kadar çalıştığından çok, sipariş akışının yatırım kararını taşıyıp taşımadığıyla ölçülecek. Kapasitedeki birkaç ondalık puanlık hareket, iç talep zayıfladığında genişleme için yeterli kanıt oluşturmaz. Siparişler kalıcı biçimde toparlanmadıkça firmaların temkinli yatırım niyeti büyüme ve istihdam için güçlü bir tabana dönüşmez.
