Görsel: Gezdiren için özgün editoryal çalışma.
Eski bir vakfiyede, hayır sahibinin adı kadar tahsis ettiği dükkânın sınırı, o dükkândan gelecek gelirin nereye harcanacağı ve işi kimin yürüteceği de yazılır. Bu ayrıntılar ilk bakışta kuru bir hukuk dili gibi durur. Vakfiye, hayır sahibinin hangi malı ayırdığını, gelirin hangi işe harcanacağını ve görevlinin ne yapacağını yazar.
TDV İslâm Ansiklopedisi vakfı, bir malın dinî, toplumsal veya hayrî bir amaç için sürekli tahsisine dayanan hukukî işlem olarak tanımlar. Tanımdaki süreklilik kelimesi önemlidir. Bir ihtiyaç sahibine verilen sadaka ile vakıf arasında değer bakımından bir yarış kurulmaz. Fakat vakıf, hayrın yarın da işlemesi için ayrı bir soru sorar: Gelir nereden gelecek, kim kullanacak, hangi ihtiyaca ayrılacak?
Vakfiye bu soruları yazılı şartlara bağlar. Aynı ansiklopedi, vakfiyelerde vakfedilen malın niteliğinin, gelirlerin işletilme biçiminin, yönetim ve denetimin, görevlilerin ve tahsisatların yazıldığını belirtir. Böylece bir hayır sahibi yalnız niyetini açıklamaz; niyetinin başkalarının hayatında hangi işle karşılık bulacağını da kayda geçirir. Vakfiye, örneğin bir imaretin mutfağı için odun giderini, bir medresenin hocası için ücreti, bir kütüphanedeki kitaplar için bakım işini belirleyebilirdi.
Bu geleneği geçmişin kusursuz bir tablosu diye anlatamayız. Vakıflar, kurucunun şöhretini büyüten araçlara da dönüşebildi; şartları zamanın ihtiyacına cevap vermeyen vakfiyeler ortaya çıktı; yönetimde ihmal ve çıkar da görüldü. Tarihî vakıflarda görülen bu aksaklıklar, gelir, görev ve denetim hükümlerinin işlemesini gerektirir.
Âl-i İmrân sûresinin 92. âyeti, insanın sevdiği şeylerden vermedikçe iyiliğe erişemeyeceğini bildirir. Bu âyet vakıf hukukunun ayrıntılarını sıralamaz. Vakıf düşüncesindeki verme fikrini, kişinin değer verdiği maldan ayırmasıyla ilişkilendirir. Vakfiye ise bu karara ikinci bir sorumluluk ekler. Kurucu öldükten sonra da hizmetin sürmesi için gelir kaynağı ve görevler vakfiyeye yazılır.
Bugün hayır işinde dikkat çoğu zaman bağış anına yığılır. Bir kampanyanın duyurusu, teslim edilen çek ya da açılış fotoğrafı hafızada kalır; sonraki yılın bakım masrafı, görevlinin emeği ve yararlanıcının sözü daha az konuşulur. Vakıf geleneği, amaç, kaynak ve sorumlunun açıkça yazılmasını ister. İnsanlar hangi işin, hangi imkânla ve kimin gözetiminde sürdüğünü görebilmelidir.
Bu yüzden vakfiyedeki şartları yalnız eski yazının merakı olarak okumuyorum. Şart, hayrın kime ulaşacağını ve bu işin hangi kaynakla süreceğini açıklar. Bir belgenin varlığı, yöneticinin görevini iyi yapacağını garanti etmez. Ancak kurucu ayrıldığında gelir, görev ve denetim için başvurulacak bir çerçeve bırakır.
Vakıf, iyilik isteğinin devamlı bir işe dönüşmesi için kurulur. Bugün hangi hayır işini düşünürsek düşünelim, niyetten sonra şu soruların gelmesi gerekir: Bu işin geliri ne olacak, yükünü kim taşıyacak, yararlanan kişi sözünü kime söyleyecek? Bu sorulara açık cevap verilmediğinde, kaynak tükendiğinde veya görevli değiştiğinde hizmet aksar.
