Bir tekkenin kapısında, bir türbenin avlusunda ya da eski bir kitabın kenarında aynı anlatıyla karşılaşırız: Bir velî zor zamanda birine el uzatmış, bir yolcunun önünü açmış, gönlü kırılmış birini ayağa kaldırmıştır. Bu anlatılar çoğu kez tarih kitabının cümlesi gibi okunur. Menkıbe ise olayın ayrıntısını aktarmanın yanında, bir topluluğun hangi davranışı değerli bulduğunu da taşır.
TDV İslâm Ansiklopedisi, menâkıbnâmeyi velîlerin özellikle kerametlerini anlatan eserlerin genel adı olarak tarif eder. Bu türün yayılmasıyla birlikte menkıbe, yalnız bir kişinin hayatını anlatmadı; dergâhların, şehirlerin ve bağlılıkların hafızasına da karıştı. Bir insanın cömertliği, sabrı veya hizmeti, sonraki kuşakların dilinde örnek bir hâle gelir. Bu yüzden menkıbeyi bütünüyle hafife almak, insanların hangi ahlâkı birbirine emanet ettiğini görmemektir.
Fakat hafıza ile tarih aynı işi yapmaz. Tarihçi, anlatının ne zaman yazıya geçtiğini, kimler arasında dolaştığını, başka kayıtlarla nasıl ilişki kurduğunu sorar. Menkıbe ise çoğu zaman bu soruların cevabından önce bir istikamet gösterir. Keramet anlatısındaki her ayrıntıyı doğrulanmış haber saymak, hem metne hem okuyucuya haksızlık eder. Böyle davranınca menkıbenin değeri de gölgelenir: İnsanların kudret karşısında merhameti, şöhret karşısında hizmeti niçin övdüğünü anlamak.
Kur’an, Yûsuf sûresinin 111. âyetinde kıssalarda akıl sahipleri için ibret bulunduğunu söyler. Diyanet tefsiri kıssalara insanın kararına ve sabrına değen, ibret verici olaylar olarak yaklaşır. İbret almak, anlatının bizi hangi davranışa çağırdığını ve hangi sınırı hatırlattığını düşünmeyi gerektirir.
Bu ayrım eskiden de gerekliydi. TDV’nin Kussâs maddesi, kimi kıssacıların anlatıyı kazanç ve aldatma aracına çevirmesinin eleştirildiğini; Gazzâlî’nin de bunun doğurduğu zararlar üzerinde durduğunu aktarır. Geleneğin kendi içinde de heyecanın sözü denetimsiz bırakmasına karşı bir ihtiyat vardır. Dinî anlatıdaki etki, aktarımın dayanağını belirsizleştirmemelidir.
Bugün kısa videolarla dolaşıma sokulan keramet hikâyeleri bu ihtiyacı daha belirgin hâle getiriyor. Anlatının altına yalnız inanma ya da alay etme buyruğu koymak kolaydır. Daha zor olan, anlatının tarihî derecesini dürüstçe belirtirken taşıdığı ahlâkî hafızayı da korumaktır.
Bana göre menkıbe, bir topluluğun neyi hatırlamak istediğini gösterir; tarih sorusu ise bu hatıranın nasıl kurulduğunu araştırır. İkisi arasındaki mesafe korunduğunda, geçmişi boş bir masala çevirmeden ve her anlatıyı delilsiz bir hükme bağlamadan okuruz.