Bir caminin avlusunda aynı namazın ardından farklı ellerin kalktığını, bir aile sofrasında aynı dua içinde ayrı alışkanlıkların yaşadığını görürüz. Mezhep, bu çeşitliliği başıboş bir tercih yığınına bırakmadan taşıyan yorum yollarından biridir. Bir metni nasıl anlayacağımızı, bir hükmü hangi delille kuracağımızı ve geçmişten ne devraldığımızı öğretir.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nin Mezhep maddesi, mezhebi birkaç hükümde ayrılan insanların rastgele toplamı diye tarif etmez. İslâm'ı benimseyen bir zümrenin fikir, amel, örf ve gelenekleriyle oluşan bütününden söz eder. Bu tarif, mezhep aidiyetinin niçin yalnız bir etiket olmadığını anlatır. İnsan, kendisinden önce kurulmuş bir tartışmanın içine girer; delilin, yorumun ve uygulamanın hatırasıyla karşılaşır.
Fakat aidiyet düşünmenin yerini tuttuğunda, aynı miras insanı daraltmaya başlar. TDV'nin Taassup maddesinde aktarılan tanım, delil açıkça ortaya konduğu halde gerçeği kabul etmemeyi taassubun alameti sayar. Bu noktada sorun, bir mezhebe mensup olmaktan doğmaz. Sorun, mensubiyet adına delili ve eleştiriyi baştan reddetmektir.
Geçmişteki mezhep tarihi de bu iki imkânı birlikte taşır. Farklı fıkıh ekollerinin bir şehirde medreseler, mahkemeler ve ibadet hayatı kurması, yorum ayrılığının ortak hayatı bütünüyle dağıtmak zorunda olmadığını gösterir. Aynı tarihte siyasî rekabet ve tekfir dili, dinî ayrılığı düşmanlığa çevirdi. Bu örnekler, kurumların mezhep farkını düzenleyebildiğini; siyasal mücadelenin ise aynı farkı şiddetlendirebildiğini gösterir.
Kur'an, Hucurât sûresinde müminlerin birbirleriyle alay etmemesini ve birbirlerini kötü lakaplarla çağırmamasını emreder. Diyanet tefsiri bu sûrenin, müminlerin kendi aralarında uyması gereken ahlâk kurallarını topladığını belirtir. Bu emir, mezhep tartışmasında karşı tarafı aşağılayan sözlerden kaçınmayı gerektirir.
Bugün mezhep adı çoğu zaman ya utandırılacak bir kimlik ya da hiçbir soru kabul etmeyen bir parola gibi kullanılıyor. İki tavır da mirasın işini eksiltiyor. İlkinde yorum geleneği peşinen terk ediliyor; ikincisinde ise kendi kaynakları içindeki eleştiri ve tashih imkânı kapanıyor.
Bana göre mezhep, mensubuna önce bir usul borcu yükler: Kendi hükmünün kaynağını bilmek, başka yorumun varlığını inkâr etmemek ve ayrılığı aşağılamaya çevirmemek. Bu borç, tartışmayı hakaret yerine delil ve uygulama farkları üzerinden sürdürmeyi mümkün kılar.
