Bir dükkâna girerken çoğu zaman yalnız fiyatı sorarız. Oysa alışverişin hafızasında başka sorular da vardır: Usta işini hakkıyla yaptı mı, çırak öğrendiğini hangi dikkatle sürdürecek, müşteri karşısında verilen söz tutulacak mı? Eski fütüvvet geleneği, ahlâkı bu soruların uzağında bırakmazdı.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nin Fütüvvet maddesi, kavramın önce tasavvufî bir mahiyet taşıdığını, XIII. yüzyıldan itibaren içtimaî ve iktisadî bir yapılanmaya dönüştüğünü anlatır. Sûfîlerin dilinde fütüvvet; cömertlik, fedakârlık, başkasının hakkını gözetmek ve nefse söz geçirebilmek gibi vasıflarla ilişkilendirilmişti. Bu dil, insanın yalnız iç dünyasını tarif etmiyordu. Başkasıyla kurduğu ilişkinin yükünü de taşıyordu.
Bu yük Anadolu'da Ahîlik içinde mesleğin gündelik düzenine girdi. TDV'nin Ahîlik maddesinde, esnaf birliklerinin mal ve kalite denetimi ile fiyat tespiti gibi işleri yürüttüğü; çırakların meslekî ehliyet kazanmadan dükkân açamadığı belirtilir. Fütüvvetnâmelerde vefâ, doğruluk, emniyet ve cömertlik gibi niteliklerin meslek hayatının kaideleri arasına yazılması da bu yüzden önemlidir. Emek, yalnız ustalık gösterisi sayılmıyor; başkasının hayatına değen bir sorumluluk olarak görülüyordu.
Burada geçmişe kusursuz bir çarşı resmi çizmek doğru olmaz. TDV'nin Fütüvvetnâme maddesi, bu metinlerin ideal bir tablo çizmek için tek başına yeterli sayılamayacağını hatırlatır; kurumların tarih içinde aldığı biçimi ve geçirdiği değişimi de hesaba katmak gerekir. Tarih, her esnafın adil, her teşkilâtın temiz kaldığını söylemez. Fakat yazılı kuralın varlığı, davranışın neye göre eleştirileceğini gösterir.
Bugün iş hayatında ahlâk sözü kolayca duvara asılan bir cümleye dönüşebiliyor. İşin karşılığını zamanında vermek, kusurlu malı gizlememek, çırağı ucuz bir araç saymamak ve müşterinin bilgisizliğinden kazanç devşirmemek daha zahmetli ölçülerdir. Fütüvvetin bu tarafı, böyle davranışların niyet açıklamasıyla geçiştirilemeyeceğini; ücret, ürün ve yetiştirme ilişkisinde görünür olduğunu söyler.
Bana göre bu gelenek, geçmişten hazır bir ekonomik model taşımıyor. Fakat bir işten gelir elde edilirken o işin yükünü taşıyanların hakkını, bilgisini ve haysiyetini sormayı gerektiriyor. Usta, çırak, işveren ve müşteri arasındaki ilişki bu sorudan muaf tutulduğunda, fütüvvetin meslek hayatına dair söylediği şey kayboluyor.
