Bir toplantıda sözü en hızlı alanın daha bilgili sayıldığı zamanlardayız. Bir kitabın kapağını gösterip hüküm vermek, bir iki kavramı yerli yerinde kullanmak, insanın kendi öğrenmesine dair kanaatini de çabucak büyütebiliyor. Eski metinlerin edep dediği şey, bu aceleyi biraz yavaşlatırdı. Edep, selâm vermenin ve oturuşun ölçüsünü de kapsar; fakat onun daha zor tarafı, bilginin insanı hangi hâle soktuğunu sormasıdır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki Edep maddesinde, tasavvufun ilk dönemlerinden beri bu kavramın kural, ahlâk, terbiye ve nezaket anlamlarıyla işlendiği belirtilir. Sûfîler için mesele birkaç davranış kuralını ezberlemek değildi. İnsan, öğrendiği şey karşısında ne kadar yer kapladığını, bilmediği yerde nasıl durduğunu, kendisine öğreten kişiyle nasıl bir ilişki kurduğunu da hesaba katardı.
Bu dikkatin ilimle bağı güçlüdür. Gazzâlî, İhyâü Ulûmi'd-Dîn'in Kitâbü'l-İlm bölümünde öğretmenin ve öğrencinin uyması gereken hususlara ayrı bir başlık açar. Eser, ilmi yalnız kazanılacak bir birikim olarak bırakmaz; öğrenmenin niyetini, münazaranın zararlarını ve öğretmenle talebe arasındaki sorumlulukları birlikte tartışır. Bu bölüm, öğrenenin bilgiyi hangi niyetle aradığı ile öğretmenin onu nasıl aktardığını aynı sorunun içinde tutar.
Bugünün eğitim ve tartışma hayatı için buradan kolay bir nostalji çıkarmak istemem. Her hocanın hikmetli, her talebenin edepli olduğu bir geçmişten söz edemeyiz. Üstelik hiyerarşi, bazı yerlerde soruyu ve eleştiriyi susturmanın bahanesi de olmuştur. Böyle durumlarda edep adına konuşan kişi, itirazın da metne ve delile dayanması gerektiğini unutmamalıdır. İtiraz eden kişinin metni okuması, delilini kurması, karşısındakini dinlemesi ve cevabın yükünü taşıması daha sahici bir ölçüdür.
Bu yüzden edep, bilgili görünenin kendini küçültmesi için söylenmiş bir nezaket öğüdü değildir. Bir metni yarım okuyup sahibine niyet yüklememek, bir kavramı bağlamından koparıp alkış toplamak için kullanmamak, bilmediği meselede kesin hüküm dağıtmamak da edebin işidir. Öğretmen açısından da sorumluluk vardır: Talebenin sorusunu hafife almamak, bilgiyi şahsına bağlı bir üstünlük aracına çevirmemek, öğrenenin emeğini kendi adına yazmamak gerekir.
Edep, eğitimde ve tartışmada bilgi kullanan kişiyi kendi yetkisinin sınırlarını düşünmeye zorlar. Bu ölçü kaybolduğunda, tartışmada söz alan kişi karşısındakinin itirazını dinlemek yerine sözünü üstünlük aracı yapabilir. Bana göre tasavvufun bu eski kavramı bugün de bu nedenle canlıdır: Eğitimde ve tartışmada konuşan kişi, dayandığı kaynağı, kendisinden önceki emeği ve sözünden etkilenen muhatabı hesaba katmalıdır.
