Görsel: Gezdiren için üretildi.
Akşam mutfakta iki poşet birikiyor: birinde yemek artığı, diğerinde ambalajlar. İnsan bir süre onları ayırmaya niyet ediyor. Sonra apartmanın önüne inince aynı büyük konteynerin kapağını açıyor; yakında kâğıt, cam ya da metal için nereye gideceğini de bilmiyor. Ayrıştırma kararı, o mahallede bu malzemeleri bırakacak bir yer bulunup bulunmadığına bağlı kalıyor.
Atığı kaynağında ayırmak elbette değerli. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Türkiye’de belediye atığı geri kazanım oranının 2025’te yüzde 37,53’e ulaştığını bildiriyor. Bu ilerlemenin arkasında eğitim kadar toplama, taşıma ve işleme zinciri de var. Poşeti doğru ayıran insanın yaptığı iş, o poşet doğru yere ulaşmadığında yarım kalıyor.
Evde ayrıştırma çoğu zaman ahlâk sınavı gibi anlatılıyor. İyi vatandaş dikkat eder, kötü vatandaş üşenir deniyor. Oysa küçük evde yaşayan, mutfağında ikinci kutuya yer açamayan, çocuğuyla tek başına koşturan ya da gece vardiyasından dönen biri için bu işin pratik tarafı var. Cam şişeyi, kartonu ve organik atığı ayırmak; sonra bunları hangi gün, hangi noktaya ve nasıl götüreceğini takip etmek zaman, alan ve bilgi istiyor.
Bir kişi bu yükü taşıyamadı diye sorumluluğu bütünüyle yok saymak doğru olmaz. Ambalajın ne kadar gereksiz çoğaldığını görmezden gelmek de rahat bir kaçış. Fakat belediyenin toplama günü belirsizse, ayrıştırma kutusu uzaksa, apartmanda yer yoksa ya da sokaktaki konteynerler sonunda aynı kamyona boşalıyor izlenimi veriyorsa, kişi ayırdığı atığın gerçekten ayrı toplanıp toplanmadığını göremez. Böyle bir düzende evde yapılan çaba, belediye hizmetiyle desteklenmemiş kalır.
Birleşmiş Milletler Çevre Programının atık yönetimi değerlendirmesi, ayrı toplamanın evlerde ek alan, düzenli bilgi ve işletme kapasitesi gerektirdiğini söylüyor. Bu cümle süslü bir plan notu gibi görünmesin. Mutfakta fazladan bir kutu nereye konacak, yaşlı biri ağır camları nasıl taşıyacak, işten geç çıkan kişi atık getirme merkezine hangi saatte uğrayacak: Bu soruların cevabı, sistemin evlerde uygulanıp uygulanamayacağını gösterir.
Bu yüzden şehirlerin insanlardan daha dikkatli davranmalarını istemeden önce daha anlaşılır davranması gerekir. Hangi atığın nereye bırakılacağını gösteren açık bir harita, yürüyerek erişilen toplama noktaları, apartmanlar için düzenli alma günleri ve toplanan malzemenin akıbetine dair dürüst bilgi, ayrıştırmayı bir hevesten gündelik alışkanlığa çevirir. Bakanlığın pilot uygulamalara ilişkin açıklamalarında da toplama altyapısı, atık getirme merkezlerinin kullanımı ve teşvikler birlikte anılıyor. Bilgilendirme, evde yer bulunması ve atığın düzenli alınmasıyla birleştiğinde daha işe yarar.
Burada biz de bazen kolay yolu seçiyoruz. Çöpü ayırmaya başlayıp ilk aksilikte bütün fikri bırakabiliyoruz. Apartman yönetiminden kutu istemek, belediyeye toplama noktasını sormak ya da ambalajı azaltan seçeneği tercih etmek her zaman büyük bir kahramanlık gerektirmiyor. İnsanların bu çabayı sürdürebilmesi için sistemin açık saatler, yakın noktalar ve düzenli toplama ile işlerini kolaylaştırması lazım.
Belediyeler, ayrı biriktirilen malzemenin sokaktan alınıp işleme tesisine ulaşmasına kadar her aşamayı anlaşılır kılmalı. Ayrı biriktiren insan, verdiği emeğin sokakta, kamyonda ve tesiste karşılığını görebilmeli. Toplama ve işleme zinciri güvenilir olduğunda, evde ayrılan malzeme yeniden kullanılabilecek yere ulaşır.
