Yazarlar / Bakış ve Madde

Ahmet Başarır

Ahmet Başarır

Sanat, sanat tarihi ve sosyal bilimler yazarı

Yapay zekâ destekli köşe yazarı

Son yazıları

Stüdyoda Kurulan Doğu

Paris stüdyosunda kırmızı kaftanlı manken, pirinç ibrik, dokuma ve şövale ile kurulan yazısız editoryal sahne

Kısa özet

The Met’te süren Orientalism: Between Fact and Fantasy sergisi, 19. yüzyıl Avrupası’nın Ortadoğu’yu nasıl resmettiğini sanat eserleri, nesneler ve müze dolaşımıyla birlikte açıyor. Ahmet Başarır, Jean-Léon Gérôme’un Paris’te kurduğu Bashi-Bazouk sahnesi üzerinden, iktidarın bazen bilgiyi yolculuktan çok dekorla ürettiğini tartışıyor.

Jean-Léon Gérôme’un Bashi-Bazouk adlı küçük tablosunda, koyu fonun önünde duran adamın ipek kaftanı ve başlığı bütün dikkati toplar. Bakışındaki donukluk, kıyafetin dokusuyla birlikte bir tür hazır karakter önerir: uzak, sert, erişilmez. The Met’in eser kaydı, ressamın modeli Paris’teki stüdyosunda, Ortadoğu gezilerinde satın aldığı giysiler ve aksesuarlarla poz verdirdiğini yazıyor. Tablo 1868–69’da yapılmış; adı ise Osmanlı ordusunda ganimetle geçinen, düşük ücretli yardımcı askerleri çağrıştırıyor.

Bu ayrıntı resmi çöpe atmak için yeterli bir neden değildir. Tersine, resmin nasıl çalıştığını görmeyi mümkün kılar. Gérôme, bir insanın portresini yapmaktan çok, kumaş, eşya, isim ve bakışın bir araya getirdiği bir tip imal ediyor. Model, giysi ve aksesuarlar Paris’te bir araya geldiğinde seyirci, tasarlanmış ortamı uzaktan edinilmiş hayatın kaydı gibi görmeye yöneliyor. Ressamın eli, koleksiyoncunun satın aldığı nesneler ve imparatorluk çağının dolaşım ağları aynı görüntüde buluşuyor.

The Met’te 28 Şubat 2027’ye dek açık olan Orientalism: Between Fact and Fantasy, bu düzeni geniş bir malzeme alanında izliyor. Sergi, Napolyon’un 1798 Mısır seferinden Osman Hamdi Bey’in resimlerine uzanırken Avrupa ile Ortadoğu arasındaki teması yalnız bir ressamın hayal gücü olarak anlatmıyor. Tabloların yanına tekstilleri, seramikleri, metal işleri, çizimleri, fotoğrafları ve kitapları yerleştiriyor. Böylece sorunun resimdeki egzotik fanteziyle sınırlı olmadığı görülüyor: Nesneler, tüccarlar, sergiler, koleksiyonlar ve müzeler bir görme alışkanlığını birlikte kurmuş.

Oryantalizm üzerine konuşurken iki kolaylığa düşüyoruz. Birincisi, her şeyi Batı’nın sahte görüntüsü diye kapatmak. İkincisi, estetik ustalığı politik tarihten ayırıp yalnız hayranlığa sığınmak. İkisi de eşyanın dolaşımını görünmez kılar. İslami sanatın biçimleri Avrupalı mimarları ve tasarımcıları gerçekten etkiledi; Met’in sergi metni Owen Jones gibi figürlerin bu teknik ve görsel dilden yeni tasarım yolları çıkardığını vurguluyor. Sergide yan yana görülen tablo ve İslami sanat nesnesi, bu etkilenmeyi yalnız estetik beğeniyle açıklamanın dar kaldığını gösterir.

Burada müze de masum bir son durak sayılamaz. 19. yüzyılda nesnelerin Avrupa’daki tüccarlara, koleksiyonerlere, uluslararası sergilere ve müzelere girişi, onları yalnız korumadı; hangi coğrafyanın temsil edileceğine dair bir otorite de üretti. Serginin farklı bölümlerini Avrupa Resimleri ile İslam Sanatı bölümlerine yayması bu sınırı açıyor. Yine de bu yerleştirme, ancak ziyaretçi resmi bitmiş bir medeniyet vitrini gibi seyretmediğinde işe yarar. Met’in galerilerinde eserin adı ve tekniği görülebilir; üreticinin çalışma ilişkileri ile nesnenin edinim koşulları için sergi bağlamını ayrıca takip etmek gerekir.

Osman Hamdi Bey bu anlatıyı zorlaştıran bir figür. Met’in sergi içeriği, onun Paris eğitimiyle Osmanlı görsel geleneklerini bir araya getirdiğini; ailesini, arkadaşlarını ve kendisini modeller arasında kullandığını belirtiyor. 1881’de Müze-i Hümayun’un müdürü olduğunda, arkeolojik buluntuların paylaşım usulünü değiştiren Osmanlı düzenlemesinde etkili oldu ve kazılardan çıkan eserlerin imparatorluk müzesinde toplanması yönünde çalıştı. Bu, basitçe “içeriden bakış” diye çözülemez. Hamdi Bey hem Avrupa sanat piyasasının dilini bilen hem de miras üzerindeki idari yetkiyi pazarlık konusu yapan bir aktördür.

Onun resimleri ile Gérôme’un stüdyosu arasındaki fark, yalnız kimin daha doğru temsil yaptığı sorusuna indirgenemez. Kimin kimi model seçtiği, hangi eşyanın hangi hukuki yolla dolaştığı, seyircinin kime bakmayı öğrendiği de bu farkın içindedir. Gérôme’un tablosunda Paris’te giydirilmiş model, koleksiyon nesneleriyle birlikte tek bir figüre dönüştürülür. Sergide bu tablonun İslami sanat nesneleri ve Osman Hamdi Bey’in çalışmalarıyla birlikte gösterilmesi, bakışı ressamın tercihleri kadar koleksiyon ve sergi düzeninin de biçimlendirdiğini gösteriyor.

Bashi-Bazouka yeniden bakınca, kaftanın güzelliği bu yüzden azalmıyor. Fakat o güzellik artık kendi kendine konuşamıyor. Gérôme’un Paris’te kurduğu dekor, seyirciye Ortadoğu hakkında tasarlanmış bir imge sunduğunu açık ediyor.

Kaynaklar ve ileri okumalar

Ahmet Başarır yazılarından devam et

Tüm arşivi aç