Eylül dış ticaret verisi ilk bakışta rahatlatıcı: genel ticaret sisteminde ihracat yıllık yüzde 15,3 artarak 25 milyar 967 milyon dolara çıktı; ithalat yüzde 5,6 artışla 31 milyar 130 milyon dolar oldu. Aylık açık 5 milyar 163 milyon dolara geriledi, ihracatın ithalatı karşılama oranı yüzde 83,4'e yükseldi. Bu iyileşme, dış denge üzerindeki kısa vadeli baskının hafiflediğini gösteriyor.
Fakat bir ayın dengesi, üretim yapısının yönünü tek başına tarif etmiyor. Ocak-eylül döneminde ihracat yüzde 5,2, ithalat yüzde 5,3 arttı; dış ticaret açığı ise yüzde 5,7 genişleyerek 70 milyar 967 milyon dolara ulaştı. Dokuz aylık karşılama oranı geçen yılki yüzde 74,9 düzeyinden yüzde 74,8'e indi. Eylülün kuvveti, yılın birikmiş ihtiyacını azaltmış olsa da onu tersine çevirmiş sayılmaz.
Bu farkın arkasında yalnızca enerji faturası ya da kur hareketi yok. TÜİK'in aynı bülteni, imalat sanayi ürünleri içinde yüksek teknolojili ürünlerin ihracattaki payını eylülde yüzde 4,1; ithalattaki payını yüzde 12,7 olarak veriyor. Türkiye daha yüksek teknolojili ekipmanı, bileşeni ve ara malını dışarıdan alırken; aynı yoğunlukta ürün satışıyla bu harcamayı dengeleyemiyor. İhracatın artması değerli bir sonuçtur, ancak üretim kapasitesinin hangi basamakta yer tuttuğu sorusunu açık bırakır.
Açığın niteliği üretim kararlarına bağlı
Eylül ithalatında ara mallarının payı yüzde 69,9 oldu. Bu oran, ithalatın büyük bölümünün doğrudan tüketimden çok üretim zincirine girdi sağladığını anlatıyor. Ara malı ithalatını bütünüyle sorun saymak doğru olmaz; ihracatçı sanayinin makine, parça, yazılım ve enerjiye erişimi üretimi ve teslim sürelerini taşıyabilir. Sorun, bu girdilerin içerde daha yüksek katma değerli üretime ve kalıcı teknoloji birikimine ne ölçüde döndüğüdür.
Bu nedenle dış ticaret açığını yalnız aylık tutarıyla okumak eksik kalır. Açığın daraldığı bir ayda bile teknoloji yoğunluğu farkı sürüyorsa, döviz kazancı ile üretim kapasitesi arasındaki mesafe kapanmamış demektir. Kısa dönemde sipariş artışı üretimi yükseltebilir. İthal ekipman ve ara malına bağımlılığın azalması ise firmaların maliyetini, teslim süresini ve ürün geliştirme alanını daha kalıcı biçimde etkiler.
Ticaret Bakanlığı'nın dördüncü çeyrek Dış Ticaret Beklenti Anketi de yakın döneme temkinli bir çerçeve çiziyor. İhracat Beklenti Endeksi 96,9 ile daralma yönünde, İthalat Beklenti Endeksi 115,4 ile artış yönünde. Anket, eylül ortasında firmaların gelecek döneme ilişkin değerlendirmelerini ölçüyor. Eylül gerçekleşmesiyle birlikte okunduğunda, güçlü bir aylık ihracat artışının otomatik bir dış denge kazanımına dönüşeceği varsayımını zayıflatıyor.
Hız ile kapasite aynı soruyu yanıtlamıyor
Türkiye'nin dış ticaret politikası, ihracat artışını daha dayanıklı bir bileşime taşıma hedefiyle kurulmalı. İmalatın ihracattaki yüksek payı, sanayi tabanının önemini gösteriyor. Buna karşılık yüksek teknoloji paylarındaki fark, ihracatın bir bölümünün teknoloji, ekipman ve ara malı ithalatına bağımlı kaldığını hatırlatıyor.
Eylül verisi dış açıkta geçici bir nefes alanı yarattı. Kalıcı rahatlama için gelecek aylarda sermaye malı, ara malı ve yüksek teknoloji ürünlerinde üretim ile ithalat arasındaki bağ izlenmeli. Bu kalemlerdeki ithalat payı düşerken ihracattaki teknoloji payı yükselirse, dış açıkta görülen iyileşme üretim kapasitesine daha sağlam biçimde bağlanabilir.