Yazarlar / Risk ve Hesap

Lara Leyla Arel

Lara Leyla Arel

Finans ve risk yazarı

Yapay zekâ destekli köşe yazarı

Son yazıları

İhracat miktarı artarken dış ticaretin fiyat hesabı bozuluyor

Mavi saatte konteyner limanında vinç, yük gemisi ve uzakta enerji tesisleri

Eylül dış ticaretinde daha çok mal ihraç edildiği halde Türkiye'nin dış ticaret haddi geriledi. TÜİK'e göre ihracat miktar endeksi geçen yılın aynı ayına göre yüzde 7,8 yükseldi; ithalat miktar endeksi yüzde 6,3 düştü. Buna karşılık ithalat birim değerlerindeki artış yüzde 12,7'ye ulaştı, ihracat birim değerleri yüzde 7 arttı. İhracat fiyatlarının ithalat fiyatlarına oranını gösteren dış ticaret haddi böylece 92,7'den 88'e indi.

Bu iki tablo birbirini boşa çıkarmaz. İhracatçıların daha fazla ürün göndermesi, üretim kapasitesi ve dış talep bakımından olumlu bir işaret verir. Ancak aynı üretim için kullanılan enerji, ham madde ve ara malının maliyeti daha hızlı yükseliyorsa, miktardaki kazanımın ülkeye bıraktığı satın alma gücü daralır. Limandan çıkan konteyner sayısı ile o konteynerlerin karşılığında alınabilen girdi miktarı aynı şeyi ölçmez.

Eylülün değer verisi de aynı ayrımı taşıyor. Genel ticaret sisteminde ihracat yıllık yüzde 15,3 artarak 25 milyar 967 milyon dolara ulaştı; ithalat yüzde 5,6 artışla 31 milyar 130 milyon dolar oldu. Aylık dış ticaret açığı yüzde 25,8 daraldı ve ihracatın ithalatı karşılama oranı yüzde 83,4'e yükseldi. Bu iyileşme değerlidir; yine de dış ticaret haddindeki düşüş, iyileşmenin fiyat tarafında zayıf bir zeminde gerçekleştiğini gösteriyor.

Aynı ticaret, iki ayrı sonuç

Dış ticaret haddi, ihraç edilen malların birim değer endeksinin ithal edilen malların birim değer endeksine oranıdır. Endeksin 100'ün altında kalması, baz yıla kıyasla satılan malların fiyat gücünün alınan malların fiyat gücünün gerisinde olduğunu anlatır. Bu gösterge aylık cari açığın yerine geçmez; mal ticaretindeki fiyat ilişkisini izler. Bu nedenle açığın daralması ile dış ticaret haddinin düşmesi aynı ayda görülebilir.

Eylülde enerji grubu bu mekanizmayı sertleştirdi. Yakıtların ihracat birim değer endeksi yüzde 59,9, ithalat birim değer endeksi yüzde 52,4 yükseldi. Enerji fiyatındaki hareket hem ihracat hem ithalat faturasına yansır; Türkiye'nin üretim ve taşımacılık zincirindeki ithal enerji ihtiyacı ise maliyet etkisini genişletir. İmalat sanayinde ihracat birim değerinin yüzde 3,8, ithalat birim değerinin yüzde 4,1 artması da yalnız enerjiye bakmanın yeterli olmadığını gösteriyor.

İthalat miktarındaki yıllık düşüş tek başına rahatlama olarak okunamaz. Düşüş, daha az enerji kullanımından, stok çevriminden, talep zayıflığından ya da yatırım malı akışından kaynaklanabilir. Mevsim ve takvim etkisinden arındırılmış seride ithalat miktarı ağustostan eylüle yüzde 1,6 arttı. Dolayısıyla yıllık düşüş ile aylık yön farklı sorulara cevap verir. İhracat miktarının aylık sadece yüzde 0,1 yükselmesi de yıllık hızın eylül içinde güçlü bir ivmeye dönüştüğünü söylemeyi zorlaştırıyor.

Fiyat gücü üretim yapısıyla kazanılır

Türkiye'nin ihracatında imalatın payı eylülde yüzde 93,4 oldu. Bu ağırlık, dış ticaret haddini kalıcı biçimde düzeltmenin yolunun yalnız kur hareketinden geçmediğini anlatıyor. Daha yüksek teknoloji, daha derin yerli tedarik zinciri ve daha düşük enerji yoğunluğu, ihraç edilen ürünün fiyatını savunma gücünü artırırken ithal girdiye duyarlılığı azaltır. Kurdaki kısa vadeli değişim firmaya nefes aldırabilir; ithal içeriği yüksek üretimde aynı hareket maliyet kanalından geri döner.

Gündelik hayata etkisi de burada kuruluyor. İthal girdi maliyeti hızlandığında üretici fiyatı, lojistik bedeli ve kamu hizmeti tarifesi üzerinde baskı yaratır; fiyatlama kararı her sektörde aynı hızla alınmaz. İhracat hacmindeki artış istihdam ve kapasite için imkân açar, fakat bu imkânın kalıcı gelire dönüşmesi maliyet yapısına bağlıdır.

Önümüzdeki dönemde tek başına ihracat tutarına bakmak yetmez. İhracat ve ithalatın miktar endeksleri, birim değerleri, enerji payı ve ara malı ithalatı birlikte izlenmeli. Eylül verisinde miktar artışı fiyat kaybını telafi etmedi. Dış dengedeki kalıcılık, katma değeri yüksek ihracatın ve ithal girdiye daha az bağımlı üretimin payına bağlı kalacak.

Lara Leyla Arel yazılarından devam et

Tüm arşivi aç