Bir evin eşiği aşındığında, önce kapının neden sürttüğüne, yağmurun nereden içeri girdiğine, taşın hangi yerinden çözüldüğüne bakılır. Dinî yenilenme üzerine konuşurken de böyle bir dikkat lazımdır. “Yenilik” sözü hızla söyleniyor; fakat neyin yenileneceği çoğu zaman belirsiz kalıyor.
İslam düşüncesindeki tecdid kavramı bu belirsizliği azaltan eski bir kelimedir. TDV İslâm Ansiklopedisi, tecdidi bir şeyi aslına uygun biçimde, yöntemle yenileme faaliyeti diye açıklar. Kavramın dinî kullanımında hedef, zaman içinde zayıflayan dinle irtibatı güçlendirmektir. Dinî muhtevaya rastgele ek yapmak bu hedefin dışındadır. Bu ayrım ilk bakışta dar görünebilir. Oysa dinin adı aynı kalırken bilgiyle, ibadetle ve birbirimizle kurduğumuz bağ gevşeyebilir.
Ebû Dâvûd'un Melâhim bölümündeki meşhur rivayet, her yüz yılın başında bu ümmet için dini yenileyecek bir kimsenin gönderileceğini bildirir. Rivayet, yüzyıllar boyunca yalnız bir şahıs aramanın vesilesi olmadı. Âlimler, “kimse” anlamındaki kelimenin birden çok kişiyi kapsayıp kapsamadığını; yenilemenin ilimle mi, kurumla mı, toplumsal hayatla mı ilgili olduğunu da tartıştılar. Bu tartışma, her devrin üstüne aynı elbiseyi geçiren bir tecdid anlayışına izin vermez.
Tarihe bakınca yenileyici sayılan kişilerin aynı işi yapmadığı görülür. Bir dönemde hadislerin korunması ve aktarılması önem kazanmış, başka bir dönemde fıkıh usulü belirleyici hâle gelmiştir. Gazzâlî adı çevresinde yürüyen tecdid okuması da kelâm, felsefe ve tasavvuf arasındaki gerilimi bir düzene koyma çabasıyla anılır. Ölçü, eski bir adı bugünün vitrinine yerleştirmekten çıkmaz. Dönemin açığını teşhis edecek bilgi ve o bilgiyi ortak hayata taşıyacak usul aranır.
Bu nokta, tecdid sözünü kolay bir övgü olmaktan çıkarır. Yeni bir fikrin tecdid sayılabilmesi için kaynağı ve yöntemiyle sınanması gerekir. Eski bir uygulamanın yaşını öne sürmek de onu korumaya yetmez. Gelenek içinde sahih bilgi, yorum, âdet, ihmal ve bazen de güç sahiplerinin bıraktığı tortu birlikte bulunur. Tecdid, bu karışık mirası tek hamlede ayıklamaya kalkışmaz. Böyle bir acele, güvenilir bilgiyi ayırt etmeyi zorlaştırır ve tarihî sürekliliği belirsizleştirir.
Bu sebeple tecdid ehlinin ilk borcu tahkiktir. Tahkik, duyduğu sözü tekrar etmeden önce kaynağını, yerini ve maksadını araştırma terbiyesidir. Bir hükmün hangi delile dayandığını sormak; bir âdetin hangi ihtiyaçtan doğduğunu bilmek; bir kurumun taşıdığı hayrı ve aksayan tarafını birlikte görmek bu terbiyeye dahildir. Yaş ilerledikçe insan tarihin kusursuz örneklerle dolu olmadığını öğrenir. Bu inceleme, dinî otorite adına söylenen sözün hangi kaynağa dayandığını ve nerede sınırlandığını açıklar.
Bugün müceddid sözünün bazen bir unvan gibi dolaşıma sokulması bu yüzden huzursuz edicidir. Bir insanın kendi hakkında bu kadar büyük bir paye konuşması, tecdidin gerektirdiği müşterek emeği gölgeler. TDV maddesinin işaret ettiği gibi, tarih içinde tek bir müceddid üzerinde ortak kanaat kurmak zaten güç olmuştur; birden fazla âlimin ve farklı ilim alanlarının katkısını kabul eden yorumlar da vardır. Sözü açık bir usule ve hesap verilebilir bilgiye bağlayan bir zemin, insanı büyük unvanların cazibesinden korur.
Tecdid, geçmişin her davranışını tekrar etmekle yetinmez. Geçmişin önünde eğilip bugünün sorularını susturmak da tecdid anlayışına girmez. Yenilenme arzusunun bir disipline ihtiyacı vardır. Kaynak araştırması yapılmadığında, dinî bir yenilik önerisinin hangi delile dayandığı açıklanamaz. Kurumları ve ortak ölçüleri hesaba katmayan din dili, komşuluk, emek, eğitim ve hakkaniyet gibi ortak sorumluluklarla bağını zayıflatır.
Bugün büyük ilanlardan önce daha mütevazı bir iş gerekiyor: Hangi bağın koptuğunu dürüstçe görmek; sahih olanı araştırmak; kusuru örtmeden düzeltmeye çalışmak. Tecdidin ağır tarafı burada başlar. Dikkatli bilgi ve sorumluluk, dinle hayat arasındaki bağı tazeler.
