Bir resmin altındaki imza, uzun süre boyunca pek çok şeyi tek hamlede düzenledi: Eseri kimin yaptığı, piyasanın kime para ödeyeceği, müzenin hangi adı duvara yazacağı, eleştirinin kimin niyetini tartışacağı. Bu düzen zaten hiçbir zaman bütünüyle masum değildi. Atölyelerde çalışan yardımcıların, dokumacıların, dökümcülerin, matbaacıların ve modelin emeği çoğu kez ressamın adı altında toplanırdı. Yine de imza, en azından soruyu açıkta bırakırdı: Bu nesnenin arkasında kim var?
Yapay üretilmiş imge çağında sorunun biçimi değişiyor. Avrupa Birliği Yapay Zekâ Tüzüğü'nün 50. maddesi, yapay ses, görüntü, video ve metin üreten sistemlerin çıktılarını yapay üretim ya da müdahale olarak saptanabilir kılacak makinece okunabilir bir işaretle sunmasını öngörüyor. Komisyonun kılavuzuna göre bu şeffaflık yükümlülükleri 2 Ağustos 2026'dan beri uygulanıyor. İlk bakışta mesele, dijital dosyaya eklenen teknik bir etiket gibi duruyor. Oysa sanatın ve kültürün açısından bu küçük işaret, imzanın eski işlevlerinden birini yeniden dağıtıyor.
İşaretin gerekli olduğunu söylemek zor değil. Bir görüntünün kamerayla mı çekildiğini, bir olayın kaydı mı yoksa üretilmiş bir sahne mi olduğunu ayırt etmek kamusal hayat için önem taşıyor. Tüzük de tam olarak bu nedenle, üreticilerden işaretin etkili, birlikte çalışabilir, sağlam ve güvenilir olmasını teknik olarak uygulanabildiği ölçüde istemekte. Sahte bir savaş fotoğrafı, bir siyasetçinin hiç söylemediği sözü söyler gibi duran ses kaydı ya da gerçek kişiye benzetilmiş bir video karşısında 'nasıl yapıldığı' küçük bir merak değildir. Bazen o bilginin yokluğu, bir insanın itibarıyla ve bir toplumun karar verme gücüyle oynar.
Fakat işaretin bize vermediği bilgileri de saymak gerekir. Bir görüntünün yapay yöntemlerle üretildiğini bilmek, hangi verilerden beslendiğini söylemez. O verileri üreten fotoğrafçıların, çizerlerin, yazılımcıların ve içerik denetçilerinin çalışma koşullarını açıklamaz. Komutu yazan kişi ile siparişi veren şirketin, modeli kuran kurum ile görüntüyü dolaşıma sokan platformun yetkisini aynılaştırırsa, işaret bir soruyu kapatabilir: Eserin sorumluluğu nereye kadar uzanıyor?
Burada eski imzanın tarihi öğretici olabilir. İmza, ressamın elini kutsayan bir kültün aracıydı; ama aynı zamanda eserin mülkiyetini, sahiciliğini ve değerini düzenleyen bir kurumdu. Bugün sentetik imgenin dosyasına iliştirilen teknik belirteç, elin yerini almıyor. Dosyanın yapay yöntemle üretildiğine dair bilgi verirken veri setinin hangi haklarla kurulduğunu, üretimde kimlerin çalıştığını ve görüntüden kimin kazanç sağladığını açıklamıyor.
Bu yüzden Tüzük'teki sanat istisnası önemlidir. Bir görüntü, ses ya da video açıkça sanatsal, yaratıcı, satirik veya kurmaca bir çalışmanın parçasıysa, derin sahte içeriğe ilişkin açıklama eserin sergilenmesini ya da alımlanmasını bozmayacak uygun bir biçimde yapılabilir. Bu makul bir ayrımdır. Her kurmaca sahnenin üzerine polisiye bant çekmek, sanatın oyun alanını daraltır. Ama istisnayı sanatçının sınırsız dokunulmazlığı gibi okumak da kolaycı olur. Bir işin kurmaca oluşu, kullanılan yüzün rızası, üretimdeki emek ya da işin dolaşımından kazanç sağlayanın sorumluluğu üzerine soruları ortadan kaldırmaz.
Tüzük, kamusal yarar hakkında yayımlanan yapay üretilmiş metinlerde de dikkat çekici bir ayrım yapıyor: İnsan incelemesi veya editoryal denetim yapılmışsa ve bir kişi ya da kurum yayımdan sorumluysa açıklama yükümlülüğünde istisna tanıyor. Böyle bir istisna, editörün adını süs olmaktan çıkarır. Bu durumda editoryal sorumluluk, dil düzeltisinin ötesine geçer; iddianın kaynağını, görüntünün bağlamını ve hata halinde hesap verecek kişiyi belirlemeyi gerektirir.
Bana kalırsa burada önemli olan budur. Makinece okunabilir işaret, sentetik nesnenin arkasındaki bütün ilişki ağını açıklamaz; fakat bu ağın sorulmadan geçilmesini zorlaştırabilir. Bunun için işareti yeni bir saflık sertifikası saymamak gerekir. Bir dosyada işaret bulunması, onun adil üretildiğini kanıtlamaz. İşaretin yokluğu da tek başına aldatma niyetini ispatlamaz; Tüzük, eski sistemler için işaretleme ve saptama yükümlülüğünde 2 Aralık 2026'ya dek sınırlı bir geçiş süresi tanıyor.
Eski resimde imza, çoğu zaman atölyenin kalabalığını tek elde toplardı. Yeni imgenin işareti tersine bir etki yaratabilir: Tek bir yaratıcı deha anlatısının arkasında veri, enerji, ücretli emek, rıza ve dağıtım yetkisi bulunduğunu hatırlatabilir. Bu hatırlatma kendiliğinden gerçekleşmeyecek. Dosyadaki işareti okumayı bilen kurumlara, onu saklamayan platformlara ve teknik köken bilgisini emeğin yerine koymayan bir eleştiriye ihtiyaç var.
İmzanın yanına gelen işaretin değeri, sanatçıyı ya da makineyi tek başına suçlu ilan etmesinde değil. Bize, bir görüntünün karşısında yeniden şu eski soruyu sordurmasında: Bu nesne hangi ellerin, hangi kaynakların ve hangi yetkilerin içinden geldi?
Kaynaklar ve ileri okumalar
- Yapay Zekâ Tüzüğü, Madde 50, EUR-Lex.
- Yapay zekâ şeffaflık yükümlülükleri kılavuzu, Avrupa Komisyonu.
- Madde 50 şeffaflık yükümlülükleri soruları ve yanıtları, Avrupa Komisyonu.