Eylülün ilk günlerinde akşamın biraz daha erken geldiğini fark etmek için takvime uzun uzun bakmak gerekmiyor. İstanbul için 2 Eylül hesaplarında gün doğumu 06.31, gün batımı 19.35 civarında; bir önceki güne göre gün ışığı yaklaşık iki buçuk dakika daha kısa. Bu değişim saatin ileri ya da geri alınmasından değil, Güneş’in gökyüzünde her gün biraz daha kısa bir yay çizmesinden kaynaklanır.
Güneş aynı sürede mi gökyüzünde kalıyor?
Hayır. Dünya dönerken Güneş’i doğudan batıya hareket ediyormuş gibi görürüz. Ama Dünya’nın dönme ekseni yörüngesine göre yaklaşık 23,4 derece eğiktir. Kuzey Yarımküre yazdan sonbahara ilerlerken bu yarımküre Güneş’e daha az dönük hâle gelir. Güneş öğle vakti gökyüzünde biraz daha alçaktan geçer; doğuşu gecikir, batışı öne gelir. Günün kısalmasının iki parçası vardır: sabah ışık daha geç başlar, akşam daha erken biter.
Burada önemli ayrım, havanın sıcaklığı ile günün uzunluğunu birbirine karıştırmamaktır. Sıcak bir eylül günü yaşanabilir; yine de Güneş’in ufkun üstünde kaldığı süre kısalır. Bunun nedeni Dünya’nın Güneş’e uzaklaşıp yaklaşması değildir. Mevsimlerin ve gün uzunluğunun baskın nedeni eksen eğikliğidir.
Ekinoks gecesi tam on iki saat mi sürer?
Eylül ekinoksu yaklaşırken gece ve gündüz birbirine yaklaşır; fakat takvimde yazan ekinoks gününde her yerde saat saat tam eşit olmaz. Güneş nokta değil, bir disktir; ayrıca atmosfer, Güneş ufkun hemen altındayken ışığını biraz büker. Bu yüzden doğuş ve batış hesabına birkaç dakika eklenir. Eşitliğe en yakın gün, bulunduğumuz enleme göre ekinokstan az önce ya da sonra görülebilir.
Bu akşam pencereye düşen gölgenin yaz başına göre daha erken uzamasına bakılabilir. Gölgenin erken uzaması, havanın birden sonbahar gibi hissettirmesinden daha güvenilir bir işarettir: Güneş gökyüzündeki günlük yolunu gerçekten alçaltıp kısaltıyordur.
