Sanayide eylül görünümü tek yönlü bir canlanma anlatmıyor. TCMB'nin mevsimsellikten arındırılmış Reel Kesim Güven Endeksi 102,5'e çıktı; endeks ağustosa göre yalnız 0,1 puan yükseldi. Aynı ankette gelecek üç aya ilişkin üretim, ihracat siparişi ve sabit sermaye yatırımı beklentileri güveni aşağı çeken başlıklar arasında kaldı. Üretici, bugünkü koşulları biraz daha az tedirgin okuyabilir; fakat önündeki talep ve yatırım hesabını genişletmiş görünmüyor.
Kapasite kullanımı ihtiyatın sınırını da gösteriyor. Mevsimsellikten arındırılmış oran eylülde 0,6 puan artarak yüzde 74,1 oldu. Fabrikaların daha yüksek oranla çalışması üretim zemininin korunduğunu gösterir, ancak tek başına yeni makine, yeni tesis ya da kalıcı istihdam kararı anlamına gelmez. Bu kararlar, siparişlerin sürekliliği ve satış fiyatıyla maliyet arasındaki mesafenin öngörülebilirliği üzerinden verilir.
Siparişlerdeki ayrışma yatırım kararını yavaşlatıyor
Eylül anketinde son üç aydaki üretim ve iç piyasa siparişleri güçlenirken, ihracat siparişlerinde artış bildirenler lehindeki denge tersine döndü. Gelecek üç ay için de üretim ve ihracat siparişi beklentilerinin zayıfladığı; iç piyasa siparişi ile istihdam beklentilerinin ise iyileştiği kaydedildi. Bu tablo, sanayinin iç talebe yaslanarak faaliyetini sürdürdüğünü, dış sipariş tarafında ise daha dar bir hareket alanı gördüğünü düşündürüyor.
İhracat siparişindeki temkin, yalnız dış pazarlardaki satış miktarını ilgilendirmez. İhracatçı için kapasite artışı daha uzun vadeli bir teslimat ve finansman taahhüdüdür. İç pazardaki kısa vadeli toparlanma üretimi ayakta tutabilir; belirsiz dış sipariş takvimi ise yatırımın geri dönüş hesabını uzatır. Bu yüzden güven endeksinin 100'ün üzerindeki seviyesi ile sabit sermaye yatırımı beklentisindeki zayıflama aynı anda görülebilir.
Maliyet baskısı karar ufkunu daraltıyor
Anket, gelecek üç ayda birim maliyet ve satış fiyatı artışı bekleyenlerin ağırlığının da güçlendiğini gösteriyor. Firmaların gelecek on iki ay sonundaki yıllık ÜFE beklentisi gerileyip yüzde 31,0'a inse de, yakın dönemde maliyet ve fiyat ayarlaması ihtiyacı canlı kalıyor. Bu koşulda kapasite kullanımı artsa bile işletmeler yatırımı yeni talebe cevap vermekten çok mevcut üretimi daha verimli yürütmek için erteleyebilir ya da küçültebilir.
TCMB'nin eylül verisi, sanayide durgunluk ilanı ya da güçlü bir yayılma hükmü için yetersiz. Daha doğru okuma, üretimin dayanıklılığı ile yatırım iştahı arasındaki mesafenin açık kaldığı yönünde. Bu mesafenin kapanması için iç siparişlerdeki toparlanmanın ihracata ve yatırım planlarına taşınması, maliyet görünümünün de öngörülebilir bir çizgiye oturması gerekiyor. Aksi halde kapasite kullanımındaki her artış, kısa vadeli faaliyet gücü olarak kalır; ekonominin üretken kapasitesini büyüten bir hamleye dönüşmez.
