Görsel: Gezdiren
TÜİK'in eylül işgücü verisinde işsizlik oranı bir ayda yüzde 7,9'dan yüzde 8,4'e çıktı. Bu haberi okuyan küçük işletme sahibi için ilk cümle kolay kuruluyor: İnsan bulmak biraz daha kolaylaşır.
Ben o cümleyi ilan vermek için değil, dükkândaki ilk ayı görmek için kullanırdım.
Çünkü açıkta iş arayan insan sayısıyla, işe alınan kişinin o işte ilk kez tek başına doğru karar vereceği gün aynı şey değil. Bir atölye, mağaza ya da servis işletmesi ilana bugün çıkar; görüşmeleri yapar, birini işe alır. Fakat yeni kişinin hangi müşteriyi tanıyacağını, hangi siparişte hata yapmadan ilerleyeceğini, hangi fiyatı kendi başına söyleyemeyeceğini ve onu ilk haftalarda kimin öğreteceğini baştan yazmadıysa, “eleman bulduk” haberi işin devredildiği anlamına gelmez.
Bu boşluk çoğu zaman yeni çalışanın değil, eski ekibin üstüne biner. Usta kendi işini yaparken her yarım saatte bir soru cevaplar. Satışa bakan kişi müşteriyi bekletip teyit almak zorunda kalır. Patron da yetişmeyen işi akşam kendi tamamlar. İlk ayın maliyeti yalnız ücret bordrosunda görünmez.
İşsizlik oranı dükkânın işe hazır insan sayısı değildir
TÜİK'in eylül bülteni, mevsim etkisinden arındırılmış işsiz sayısının eylülde 198 bin artarak 2 milyon 967 bine ulaştığını, işsizlik oranının da yüzde 8,4 olduğunu söylüyor. Aynı bültende istihdamın 49 bin kişi gerilediği, genç nüfusta işsizlik oranının yüzde 14,8'e çıktığı da yer alıyor.
Bu sayılar ülke ölçeğindeki işgücü piyasasını anlatıyor. Mahalledeki teknik servis için yarın sabah arıza kaydını kimin kapatacağını, küçük imalatçı için yeni çalışanın hangi tezgâhta güvenle duracağını veya mağaza için müşteriye hangi iade şartını açıklayabileceğini söylemiyor. İlanın çok başvuru alması da bunu göstermez. Başvurunun içindeki deneyim ile işletmenin o hafta taşıdığı iş birbirine denk gelmeyebilir.
İşletme sahibi bu ayrımı görmeyince iki hata yapabiliyor. İlki, gelen ilk uygun özgeçmişe bütün açıkları kapatacak kişi muamelesi yapmak. İkincisi, “nasıl olsa kişi bulunuyor” diye işi öğreten çalışanın zamanını bedelsiz saymak. Sonunda yeni gelen kişi kendine güvenemediği için her ayrıntıyı soruyor; eski çalışan da kendi işi ile öğretme işinin arasında kalıyor. Müşteri yalnız gecikmeyi görüyor.
İşe alım kararı piyasa verisini dinleyebilir. Fakat işin ilk otuz günü, işletmenin kendi kaydıyla kurulmalı.
İlk günün yanında ilk yalnız gün de yazılmalı
Ben işe başlayacak kişi için tek bir tarih sormazdım. “Pazartesi geliyor mu?” sorusu eksik kalır. Yanına bir tarih daha koymak gerekir: Bu kişi hangi işi, hangi sınırlar içinde, yanında biri durmadan yapabilecek?
Bu sorunun cevabı herkes için aynı hızda gelmez. Deneyimli bir kaynakçı yeni atölyedeki makineyi, kalite ölçüsünü ve iş emrini öğrenir. Satış personeli ürünü bilse bile işletmenin iskonto sınırını, teslim sözü verme yetkisini ve problemli müşterinin geçmişini bilmez. Muhasebeye destek olacak biri programı kullanabilir; fakat hangi faturanın hangi siparişe bağlandığını, vadesi geçen tahsilatta kimin aranacağını ilk günden bilemez.
Bu nedenle ilan açılmadan önce üç satırlık bir not iş görür:
- Yeni kişinin ilk iki haftada yapacağı iş ve yanında çalışacağı kişi.
- Tek başına yapabileceği ilk iş ile para, kalite veya müşteri sözü bakımından durması gereken sınır.
- Onu öğreten kişinin o saatlerde devredilecek kendi işi.
Bu not bir eğitim dosyası değildir. Patronun “işe birini aldık” cümlesinin arkasındaki gerçek zamanı görmesini sağlar. Öğreten kişi iki hafta boyunca üretimden çekilecekse, açık siparişin bir bölümü başka vardiyaya mı kalacak; teslim günü müşteriye baştan mı bildirilecek; bunlar da aynı notta görünmelidir. Yeni çalışanı hızlandırmak adına bu zamanı gizlemek, sonradan hatayı onun üstüne yıkmaktır.
İşe alım bütçesi yalnız maaş tutarı değildir
Küçük işletmede ücret hesabı genellikle nettir: aylık maaş, sigorta, yemek, yol. Bunların hepsi gerçek giderdir. Fakat işe başlayan kişi ürün listesini, makineyi ya da müşteri akışını öğrenirken onun yanında duran kişinin zamanı da aynı ayın hesabına girer.
Bir serviste deneyimli teknisyen yeni kişiye iki çağrıda eşlik ettiğinde, o gün daha az iş kapatabilir. Bir mağazada sorumlu, iade ve kampanya yetkisini anlatırken kasadan uzaklaşır. Bir imalathanede ustabaşı ilk deneme üretiminde ölçüleri birlikte kontrol eder. Bu saatleri verimsizlik diye silmek doğru olmaz; işi güvenle devretmenin maliyetidir. Ama hiç yazılmadığında, patron yeni ücretin karşılığını ilk haftadan satışla çıkarma beklentisine girer. Bu beklenti çalışanı aceleye, müşteriyi de eksik bilgiye iter.
İşsizlikteki artış, ücret pazarlığında karşı tarafı sıkıştırma gerekçesi de değildir. İş arayan kişinin zamanı ve emeği pazardaki sayının arkasına saklanamaz. İşletmenin ihtiyacı netse, ücret, görev, deneme dönemi ve öğrenme desteği açık konuşulmalıdır. Belirsiz işi ucu açık vaatle kabul ettirmek, kısa süre sonra hem çalışan hem patron için yeni bir ilan masrafına dönebilir.
Patronun telefonu yine işin merkezi olmasın
Yeni biri geldiğinde bütün soruların patronda toplanması çok tanıdık bir manzaradır. “Önce bana sorsun, hata yapmasın” denir. Birkaç gün sonra satın alma, müşteri talebi, iş emri ve vardiya değişikliği aynı telefonda sıraya girer. Yeni çalışan karar vermeyi öğrenmez; patron da aldığı kişinin gerçekten yük almadığını düşünür.
İlk günlerde soru sormak gerekir. Asıl mesele, sorunun nereye kadar taşınacağını önceden söylemektir. Örneğin satışta belirli bir indirim oranı, üretimde belirli bir tolerans dışı ölçü, serviste güvenlik riski patronun ya da sorumlunun önüne gelir. Bunların altında kalan tekrar eden işler için güncel örnek, kısa not ve başvurulacak kişi belliyse, soru telefon trafiğine dönüşmez.
Bu düzen yeni çalışana “tek başına kal” demek değildir. Tersine, hangi durumda yardım isteyeceğini dürüstçe gösterir. Eski çalışan için de bir korumadır: Her işi bilen kişi olmaktan çıkıp bilgisini planlı biçimde aktarabilir. İlk üç ay sonunda işin hâlâ yalnız aynı kişinin hafızasında durup durmadığı da böyle anlaşılır.
TÜİK'in verisi işgücü piyasasındaki değişimi gösteriyor; küçük işletmenin kendi işe alımını başarıyla bitirdiğini göstermiyor. Pazartesi ilan vermeden önce bir sayfa açın. İlk iş gününü, ilk yalnız yapılacak işi, öğretme saatini ve müşteriye verilecek geçici teslim bilgisini yazın. Bu dört satır tamam değilse, ilana değil işletmenin devretmeye hazır olmadığı işe bakmak gerekir.
