Eylül bütçe hesabı, kamu maliyesinde aynı anda iki ayrı tabloyu gösteriyor. Merkezi yönetim dokuz ayda 410,8 milyar lira faiz dışı fazla verdi; buna karşılık toplam bütçe açığı 1 trilyon 840,3 milyar liraya ulaştı. Aradaki mesafe, bütçenin cari harcama ve vergi dengesi kadar faiz yüküyle de belirlendiğini ortaya koyuyor. Eylül ayında tek başına 532,2 milyar liralık açık ve 269,2 milyar liralık faiz dışı açık oluşması, aylık akışların bu farkı ne kadar hızlı değiştirebildiğini de gösterdi.
Faiz dışı denge, bütçe gelirlerinden faiz dışındaki kamu harcamalarının çıkarılmasıyla hesaplanır. Bu gösterge olumlu olduğunda devletin o dönemdeki vergi ve diğer gelirleri, faiz dışındaki harcamalarını karşılıyor demektir. Ancak geçmiş borçların faiz ödemesi bu hesabın dışında kalır. Toplam bütçe dengesi ise bu ödemeyi de içerir; Hazine'nin nakit ve borçlanma planı bakımından belirleyici olan büyüklük budur.
Bu ayrım, teknik bir muhasebe notu sayılmaz. Faiz dışı fazla, yeni birincil harcamaların gelirlerle ne ölçüde karşılandığını anlatır. Toplam açık ise faiz ödemesiyle birlikte yıl içindeki finansman ihtiyacını büyütür. Dokuz aylık veride faiz dışı fazla varken toplam açığın yüksek kalması, bütçenin geçmiş finansman kararlarının bugünkü kaynak kullanımını etkilediğini gösteriyor.
Aylık açığın ritmi finansman takvimini değiştirir
Hazine ve Maliye Bakanlığı'nın Eylül gerçekleşmelerinde bütçe giderleri dokuz ayda 13 trilyon 948,1 milyar lira, gelirler 12 trilyon 107,8 milyar lira oldu. Aynı dönemde faiz gideri 2 trilyon 251,1 milyar liraya ulaştı. Gelirler ile faiz dışı giderler arasındaki fazlanın toplam açığı kapatamamasının nedeni bu tutar. Dolayısıyla veriyi yalnız yıllık bütçe hedefinin gerçekleşme oranıyla okumak, borç çevriminin aylık maliyetini arka plana iter.
Eylülün tek başına oluşturduğu 532,2 milyar liralık açık, finansman ihtiyacının aylara göre değiştiğini gösteriyor. Aylık açık, o ayda yapılan ödeme ve tahsilatların zamanlamasından etkilenir; yılın tamamı için doğrudan bir eğilim tahmini vermez. Yine de nakit ihtiyacının hangi tarihlerde yoğunlaştığını ve borçlanma programının ne kadar esneklik taşıması gerektiğini belirler. Bu nedenle aylık bütçe dengesi ile dokuz aylık kümülatif denge aynı soruya cevap vermez.
Faiz yükü kamu tercihlerine nasıl geçer
Faiz giderinin yükselmesi, bütçedeki her kalemi aynı ölçüde azaltmaz. Etki, vergi tahsilatı, harcama takvimi ve borçlanmanın vadesi üzerinden yayılır. Buna rağmen toplam finansman ihtiyacı arttığında Hazine'nin iç piyasadan sağladığı kaynağın miktarı ve vadesi, özel sektörün finansman maliyetleriyle aynı piyasalarda karşılaşır. Bu, her borçlanma ihalesinin kredi koşullarını hemen sıkılaştırdığı anlamına gelmez; piyasa likiditesi, bankaların bilançosu ve para politikası da sonucu belirler. Fakat kamu finansmanının maliyeti kalıcı biçimde yükseldiğinde bütçe tercihlerinin alanı daralır.
Gündelik hayata yansıyan taraf burada başlar. Vergi geliri ve faiz dışı harcama dengesi korunurken bile, faiz ödemelerinin payı büyürse eğitim, ulaştırma, sosyal destek ve yatırım programlarının zamanlaması daha sıkı bir kaynak hesabına bağlanır. Bütçe tartışması bu yüzden yalnız açık rakamı üzerinden yürütülemez; açığın hangi kısmının cari politika tercihlerinden, hangi kısmının faiz yükünden geldiği görülmelidir.
Önümüzdeki aylarda izlenmesi gereken üç gösterge var: faiz dışı dengenin sürekliliği, faiz giderlerinin toplam harcamalar içindeki seyri ve Hazine'nin borçlanma vadesi. Faiz dışı fazla korunduğu halde toplam açık büyürse, maliye politikasının bugünkü harcama dengesi geçmiş borçların maliyetini taşımakta zorlanıyor demektir. Bu üç gösterge, toplam finansman ihtiyacının hangi kalemlerden doğduğunu ve borçlanma maliyetinin yönünü gösterecek.