Jakob Kudsk Steensen’in Berl-Berl işinde çamur, mantar, su yüzeyi ve sazlar bir oyun motorunun içinde ağır ağır hareket ediyor; bataklığın sesi de kayıtlardan ritme ve şarkıya dönüyor. MoMA’nın 12 Ekim’de açacağı Wetland sunumu, Berlin’in altında kalmış bir manzarayı ekrana getiriyor. Kent adının eski Slavca bataklık anlamındaki “berl” sözcüğüyle ilişkilendirilmesi, işin ilk kuvvetli ayrıntısı. Berlin çoğu zaman taş, demiryolu, duvar ve idari merkez olarak düşünülür. Bu etimoloji, serginin dikkatini kentin sert yüzeyinden önceki sulak alanlara yöneltiyor.
Bu dünya masa başında kurulmadı. LAS Art Foundation’ın 2021’deki ilk sunumuna ilişkin kayıtlara göre sanatçı Berlin-Brandenburg’daki kalan sulak alanlarda aylarca çalıştı; tek bir yaprak ya da çamur parçası için yüzlerce görüntü alan makro fotogrametriyle bir arşiv oluşturdu. MoMA da eserin saha çalışması, yerel bitki ve hayvan örnekleri, arşiv araştırması, Slav ve Sorb mitolojisi üzerine okumalarla geliştiğini belirtiyor. Bu nedenle ekrandaki bataklık, Berlin-Brandenburg’dan toplanmış izlerin işlenmiş bileşimi olarak görülmeli.
Yine de ekrandaki manzara, araziyle kurulmuş aynı türden bir temas sunamaz. Oyun motoru suyun kokusunu, zeminin ayağı çekmesini ya da bir sulak alanın imar kararları karşısındaki kırılganlığını taşımaz. Teknoloji, kaybolan çevreyi erişilebilir bir imgeye çevirebilir; aynı teknoloji, o çevreyle fiziksel ilişki kurmanın yerine pürüzsüz bir seyir de koyabilir. Berl-Berlün gerilimi burada başlıyor. İş, bataklığı doğayı temsilen seçilmiş yeşil bir fon yapmıyor; onun parçalarını tarıyor, sesini dönüştürüyor ve izleyiciyi gerçek yer ile kurulmuş görüntü arasındaki farkın içinde bırakıyor.
Bu farkın politik bir yanı var. Bataklıklar, kent planlamasının gözünde uzun süre boşaltılacak, kurutulacak ya da üzerine başka bir düzen kurulacak arazi sayıldı. LAS’ın anlatımına göre Berlin’in sulak alanları 18. yüzyıldan itibaren kurutuldu. Dijital canlandırma, bu kaybın karşılığı olamaz. Oyundaki su, turba ve saz görüntüleri kurutma tarihini Berlin’in bugünkü kent yüzeyiyle yan yana getiriyor.
Benim için eserin değerli tarafı, bu görünürlüğü nostaljik bir doğa tapınmasına çevirmemesinde. Berl-Berl, insanı masum bir gözlemci konumuna da yerleştirmiyor. Sanatçı, doğanın karşısına temiz niyetli ziyaretçiyi koymak yerine; tarama, kayıt, ses tasarımı ve oyun teknolojisiyle kurulmuş bir arayüz sunuyor. İzleyici hem başka türlerle ilişki kurma isteğini hem de bu ilişkinin ekrandan yönetilen biçimini aynı anda fark edebiliyor.
Berl-Berlü değerlendirirken, etkileyici görüntünün arazideki su rejimi, kamusal erişim ve korunma kararları yerine geçemeyeceğini akılda tutmak gerekir. Fakat dijital imge, kentin doğal tarihini yalnız uzmanların haritasına terk etmeyip ortak bir dikkat konusu yapabilir. Bunun için de imgenin kaynaklarını, hangi yerden alındığını ve hangi teknik emekle biçimlendiğini saklamaması gerekir.
MoMA’nın lobisindeki bataklık, Berlin’deki toprağın yerine geçmeyecek. Hareketli görüntü, izleyiciyi Berlin’deki sulak alanların kaybı ile bu kaybı tarama ve kayıt teknikleriyle anlatan dijital model arasındaki mesafeye bakmaya çağırıyor.
